Wereldwonder onder de wielen

Vrijwel onopgemerkt lag hij eeuwen lui in het landschap. Het werk was gedaan. Maar de Westfriese Omringdijk verdient meer dan de anonimiteit. Op 2 juli kunnen fietsers kennismaken met het monument in de polder.

Ik moest eerlijk toegeven dat het bijzondere karakter van de dijk mij heel lang was ontgaan. Ik dacht: een dijk is een dijk, en als er één bijzondere dijk is in dit land, dan is het de Afsluitdijk, wat trouwens geen dijk is, maar een dam. Maar de bijzonderste dijk was deze dijk, zei de man die naast me fietste. Niet van Nederland, maar van de wereld.


Wonderlijk, dat je jarenlang bij de bijzonderste dijk ter wereld kon wonen zonder het in de gaten te hebben. En ook zonder dat je er door andere mensen voortdurend op werd aangesproken. Ik neem toch aan dat je, wanneer je in de buurt van de Chinese Muur woont, regelmatig wordt benaderd door mensen die vragen: 'Hoe is dat nou, wonen bij de Chinese Muur?'


'Mwaahh.'


Aan de voet van de piramides.


'Op een gegeven moment zie je ze niet meer. Alleen die toeristen.'


Maar mij had nog nooit iemand gevraagd hoe het was om bij de Westfriese Omringdijk te wonen. Wat logisch was, want de meeste mensen hadden nog nooit van de Westfriese Omringdijk gehoord. Het was een dijk die in eigen land niet werd geëerd, en daarbuiten ook niet. Nog niet, want er werd aan gewerkt om daarin verandering te brengen.


De Westfriese Omringdijk was 126 kilometer lang. Sjaak Bos had de dijk rondgewandeld en hij had hem meerdere malen rondgefietst. Hij hield hartstochtelijk van de dijk en had er een site over gemaakt met alle mogelijke informatie. Bos was een West-Fries uit Bovenkarspel bij Enkhuizen, aan de dijk, en nu woonde hij in Alkmaar.


Hij wees naar de plek aan de dijk waar ooit een dwangburcht van Floris V stond. De vader van Floris, Willem II, werd door de West-Friezen doodgeslagen. Een staaltje waar Bos heimelijk nog altijd een beetje trots op was.


Sinds kort was de Westfriese Omringdijk ontdekt. Herondekt, moet je zeggen. Het was alsof mensen door vasthoudende figuren als Bos, die er maar op bleven hameren, de ogen was geopend: er ligt iets heel bijzonders in jullie achtertuin. Dorpen en steden aan de dijk, het hoogheemraadschap en de provincie leken zich opeens bewust van het feit dat de Omringdijk meer was dan een doodgewone dijk. Er waren opeens allerlei initiatieven om van de dijk een podium te maken voor culturele, culinaire, toeristische en sportieve activiteiten. Zo wilden ze de aandacht vestigen op hun dijk, het opmerkelijkste cultuurhistorische monument van de provincie.


'Dit is het mooiste stuk', zei Sjaak Bos. We fietsten op de dijk tussen Alkmaar en Schagen. De dijk slingerde zich hier door het landschap - het was geen moderne dijk die als een streep de kortste weg van A naar B zocht.


Maar dat was niet het opvallendste. De dijk lag hier hoog, misschien wel 5 of 6 meter hoog, in het land. Links was er land, rechts ook. De Westfriese Omringdijk was hier gevangen in de klei van de Kop van Noord-Holland. Het werk zat erop, voor de dijk. Rechts zag je de kerktoren van het terpdorpje Eenigenburg, links herkende je de contouren van de duinstreek.


Sjaak Bos legde uit dat de slingers in de dijk waren ontstaan door doorbraken. Het kolkende water bij de doorbraak had erachter voor zulke diepe wielen gezorgd, dat er maar een optie overbleef: de dijk herstellen door om het wiel heen te werken.


Elke slinger was een monument voor lang vergeten drama's, maar wij fietsten er vrolijk doorheen, gedragen door de wind. Zo ging het met het leed van de eeuwen, het loste op in het niets.


De Westfriese Omringdijk werd voor het eerst genoemd in 1248, door de abt van Egmond. Rond 1200 was al het veen in West-Friesland ontgonnen, met als gevolg bodemdaling en waterproblemen. Uit de wirwar van dijkjes die bewoners rond hun bezit bouwden, ontstond langzaam maar zeker een aaneengesloten stelsel van dijken, een omringdijk. In de eeuwen daarna werd het stelsel in de beste poldertradidies onderhouden en verbeterd - feitelijk tot op de dag van vandaag.


Volgens cultuurhistoricus Herman Pleij was de Westfriese Omringdijk een 'lieu de memoire', een gedenkplaats, een plek waar 'iets is gebeurd in de gemeenschap'. We fietsten er maar achteloos overheen, schreef Pleij, en we realiseerden ons niet dat we over een wereldwonder reden. Over een symbolisch stukje van onze polderidentiteit. Over geen menselijk bouwwerk in ons land was zoveel ruzie en onenigheid geweest als de Omringdijk. Nergens waren zoveel compromissen gesloten.


'De dijk', zei Bos, 'is een kapstok. Hij verenigt landschappelijke schoonheid met cultuurhistorie. En zoals de Westfriezen de dijk hebben gemaakt, zo heeft de dijk de Westfriezen gemaakt.'


Wat hem fascineerde was de combinatie van wind, water, licht en hoge luchten. Telkens wanneer hij over de dijk fietste, was hij verbluft door het verheven zicht op de mathematische eenvoud van het landschap, dat zich liet lezen als een werk van Mondriaan.


Bij Schagen moesten we van de dijk af. Hier hadden ze in 1932 het Schager Kanaal gegraven en de dijk doorbroken. Een grof schandaal, maar zo ging dat in die jaren.


Sjaak Bos had het initiatief genomen om de uiteinden van de dijk weer bij elkaar te brengen, en de breuk te helen. Hij had bedacht dat er een brug over het kanaal en de weg ernaast moest komen. De provincie had zich achter zijn initiatief geschaard, en de brug zou er komen.


Kolhorn, even verderop, was anderhalve eeuw geleden nog een vissersplaatsje aan de Zuiderzee. Dat was nu amper meer voorstelbaar - de dijk was de laatste getuige. Diep in haar schaduw verschool zich het dorp.


De Westfriese Omringdijk, zou je kunnen zeggen, had ervoor gezorgd dat Amsterdam niet aan een Waddenzee lag. Zonder de dijk was Noord-Holland een gebied van meren en eilanden geweest, zei Sjaak Bos, prooi van de getijden. We mochten de generaties dijkbouwers wel dankbaar zijn.


Na Medemblik, toen we richting Enkhuizen fietsten, zagen we eindelijk water tegen de dijk klotsen. Het leek alsof de Westfriese Omringdijk hier zelfbewuster werd, maar dat moest verbeelding zijn. Hier werden werkzaamheden uitgevoerd aan de dijk. Daarbij hadden ze enorme keien aangetroffen: delen van de hunebedden die vanuit Drenthe hierheen waren getransporteerd, ter versterking van de dijk. Er lagen in de dijk vermoedelijk meer hunebedden verscholen dan in heel Drenthe.


Na Hoorn keerde de waterkering weer terug in de vergetelheid en werd hij weer dijk in ruste. Hij voerde ons terug naar waar we begonnen waren, Alkmaar. Op de borden die langs het water van de ringvaart de plek van elektriciteitskabels aangaven, had Sjaak Bos daiku's gespoten: haiku's over de dijk.


Ik las:


Nu lig jij verstild


tussen vruchtbare akkers


altijd te wachten


In Alkmaar verdween de dijk - steden hebben geen respect voor de wonderen van de polder.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden