Update

Wereld kijkt verbijsterd toe: verdachte Joegoslaviëtribunaal overleden na inname gif tijdens zitting

Met verbijstering heeft de wereld woensdag kunnen toezien hoe de oorlogsmisdadiger Slobodan Praljak in de rechtszaal van het Joegaslaviëtribunaal na het horen van zijn veroordeling tot twintig jaar celstraf gif innam. De 72-jarige Bosnische Kroaat die verantwoordelijk wordt gehouden voor de etnische zuiveringen op Bosnische moslims tussen 1992 en 1995, stierf kort daarna in een Haags ziekenhuis.

Beeld .

Een publieke zelfmoord is voor zover bekend niet eerder vertoond in de rechtbank. 'Dit is een vorm van protest die we niet eerder hebben gezien', zegt Frederiek de Vlaming, die het tribunaal als specialist internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam intensief volgt. 'Het geeft aan hoe verdachten in de regio denken over het tribunaal. Wij zijn er heel tevreden over, maar daar wordt het gezag niet onderkend. Dit is heel verontrustend.'

Praljak hoorde het vonnis van de rechter, dat live werd uitgezonden op de Kroatische staatstelevisie, ogenschijnlijk onbewogen aan en zette plotseling een klein flesje aan zijn mond. 'Ik heb net gif ingenomen', zo sprak hij daarna. 'Ik erken deze veroordeling niet. Ik ben geen oorlogsmisdadiger.' Na deze woorden zakte hij terug in zijn stoel en drong de gebeurtenis pas langzaam door tot de aanwezigen in de rechtszaal.

Slobodan Praljak. Beeld ANP

'Groot moreel onrecht'

Pas na ruim een minuut riep de rechter om een ambulance en schorste de zitting. Daarna holden ziekenbroeders de zaal in en werd de zaal ontruimd en vervolgens afgesloten. 'Dit is nu een plaats van delict', zo verklaarde de rechter. De live uitzending op de site van het tribunaal werd direct gestopt. Behalve een ambulance waren ook een traumahelikopter en de brandweer snel ter plaatse. De grote vraag is hoe Praljak het gif de rechtszaal in heeft weten te smokkelen. In het tribunaal geldt een strikt veiligheidsprotocol, vergelijkbaar met dat op vliegvelden. Bezoekers moeten twee keer door beveiligingspoortjes, maar daar wordt volgens de Servische advocaat Toma Fila vooral op metalen voorwerpen gecontroleerd. 'Het is absoluut mogelijk om gif binnen te brengen in het Haagse hof', zo zei hij tegen persbureau AP.

Mogelijk is Praljak minder streng gecontroleerd omdat hij vanuit een detentiecentrum naar het tribunaal kwam, suggereert De Vlaming. 'Mogelijk heeft men aangenomen dat de controle daar al heeft plaats gevonden.' De Nederlandse autoriteiten stellen een onderzoek in. Het Openbaar Ministerie noch het Landelijk Parket van justitie konden woensdag al iets zeggen over de zaak. De Kroatische premier Andrej Plenkovic heeft de nabestaanden van Praljak gecondoleerd. Op een persconferentie noemde hij de daad van Praljac 'een reflectie van het grote morele onrecht' dat de zes Bosnische Kroaten woensdag in het Joegoslavië-tribunaal is aangedaan.

Volgens De Vlaming is er geen twijfel over dat de actie van Praljak een politieke verzetsdaad was. 'Dit zijn doorgewinterde mannen die weten hoe je met macht omgaat. Ze weten dat de hele wereld toekijkt. De oud-Servische president Slobodan Milosevic gebruikte het Tribunaal ook altijd als theater om zijn politiek uit te dragen.'

Oorlogsmisdaden

Het VN-hof zou volgens planning woensdag definitief uitspraak doen tegen zes hoge Bosnische-Kroaten. Behalve toenmalig commandant Slobodan Praljak, stonden ook ex premier Jadranko Prlic en Bruno Stojic, Milivoj Petkovic en Valentin Coric terecht. Dit waren politieke en militaire kopstukken van de Kroatische Republiek Herceg-Bosna, een ministaatje ten tijde van de burgeroorlog in Bosnië. Ze stonden terecht wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid.

De uitspraken tegen Praljak en de andere verdachten waren de laatste van het tribunaal. Het tribunaal, opgericht in 1993 door de VN, sluit volgende maand definitief de deuren. Vorige week werd de Bosnische Servische oorlogsmisdadiger Ratko Mladic tot levenslang veroordeeld voor de genocide in Srebrenica. In 24 jaar zijn 89 oorlogsmisdadigers veroordeeld.


Zakenman, militair, regisseur: wie was Slobodan Praljak?

Hij was in één mensenleven zowel elektrotechnisch ingenieur, theater- en televisieregisseur, zakenman als militair. In de jaren zeventig regisseerde hij Shakespeare in de Bosnische provincie. Toen de Bosnische oorlog een feit was, schopte Slobodan Praljak het in mum van tijd tot generaal in het Kroatische leger en de Kroatische Defensieraad.

In die hoedanigheid spande hij zich in voor het etnisch zuiveren van wat geografisch 'de buik van Bosnië' is, met het doel daar een Kroatische staatje te creëren dat zich zou kunnen aansluiten bij het grote Kroatië. Het Joegoslaviëtribunaal bestempelde deze 'Kroatische Republiek Herceg-Bosna' als een 'gezamenlijke criminele onderneming'. Praljak en vijf andere voormannen werden aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Slobodan Praljak, Bosnisch Kroaat, bezat een gevarieerd curriculum en stak qua opleiding en belezenheid flink boven de meeste tribunaalveroordeelden uit. Desalniettemin: had deze ex-regisseur en ex-generaal zichzelf niet voor het oog van de camera en dat van de internationale justitie een flesje gif toegediend, dan was zijn naam in geen enkel geschiedenisboek terecht gekomen. Naar tribunaal-maatstaven was Praljak immers maar een 'middelgrote' oorlogsmisdadiger. Van de zes mannen die terecht stonden voor de zuiveringen in Herceg-Bosna, was hij niet eens degene die de zwaarste straf kreeg.

Het is verleidelijk te speculeren dat een man die in zijn tijd als regisseur Hamlet op de bühne bracht in Bosnische provinciesteden al een tijdlang had gezinspeeld op een theatraal levenseinde. Hamlet stierf in die theaters elke avond een publieke dood door een giftig zwaard - Praljak koos voor de publieke dood in de rechtszaal. Mogelijk was deze veroordeelde ook bekend met de publieke zelfmoord van de Japanse schrijver Yukio Mishima in 1970.

Etnische zuiveringen
Slododan Praljak werd in 1945 geboren in zuidwest-Bosnië, dat destijds bij Hitlers Kroatische vazalstaat hoorde, en groeide op in Tito's communistische Joegoslavië. Zowel in de elektrotechniek, sociologie als filosofie behaalde hij een universitaire graad, maar zijn roeping vond hij als theaterregisseur. Toen Joegoslavië uiteenviel behoorde hij tot de fervente nationalistische Kroatische intellectuelen die zich tot doel stelden te strijden voor een Groot-Kroatië. In 1991 verdedigde hij stellingen in Sunja succesvol tegen de numeriek en technisch sterkere Serviërs van het Joegoslavische Volksleger. Na dat succes werd Praljak bevorderd. Onder zijn leiding voltrokken zich tussen januari en november 1993 grote etnische zuiveringen in Herceg-Bosna, waarvan voornamelijk Bosniakken het slachtoffer werden.

In april 2004 gaf Praljak zich over aan het Joegoslaviëtribunaal, dat hem in mei 2013 veroordeelde tot twintig jaar gevangenisstraf.

Door: Olaf Tempelman

Bosnische Kroaten hangen een vlag op met Praljaks foto en de tekst 'Jouw offer zal nooit vergeten worden' Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.