Wereld binnen handbereik

p de beroemde titelprent van zijn door Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen opgetekende avonturen staat Simplicissimus afgebeeld als een scharminkelige rariteit....

Verzamelen is orde aanbrengen in die chaos, classificeren. In een rariteitenkabinet, maar ook in een museale collectie of op een expositie, worden voorwerpen geordend.

Plato heeft de wereld ooit eens beschreven als 'Gods speeltje'. Mensen hebben zich altijd gespiegeld aan dat beeld van de deus ludens, 'de spelende God' die de hele wereld herleidt tot een veelkantig curiositeitenkabinet.

Uit Hendrik Engels Alphabetical List of Dutch Zoological Cabinets and Menageries blijkt dat er in het achttiende-eeuwse Holland honderden particuliere natuurhistorische Wunderkammer van enige omvang waren, uitstallingen en sorteringen van kostbaar gesteente, opgezette dieren en skeletten, vlinders en insecten, en vernuftig mechanisch speelgoed voor proefondervindelijke waarnemingen.

Stadhouder Willem V had op Het Kleine Loo een uitgestrekte menagerie en een onoverzichtelijke verzameling exotica, vreemd gedierte en 'verwardelyk by malkander' gebrachte naturaliën. Door zo'n uitstalling lag de wereld als het ware voor eenieder in Holland binnen handbereik. 'Dit klain Vertrek bevat een Weereld vol gewoel', dichtte Jan Zoet in de zeventiende eeuw toen hij de verzameling wonderbaarlijke rariteiten van een Amsterdams lakenkoopman zag. 'En zet, voor d'armste mensch, een Kaizerlikke stoel.'

Dit jaar is het 250 jaar geleden dat in Haarlem de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen werd opgericht, het oudste geleerdengenootschap van Nederland. In 1759 richtten de geleerden van het genootschap, liefhebbers van de wetenschap, het eerste openbare natuurhistorische museum van Nederland op: het Haarlemse Naturaliënkabinet van de Hollandsche Maatschappij. Het werd voor het grote publiek opengesteld in 1772, en opgeheven in 1866.

In Het verdwenen museum, uitgegeven naar aanleiding van het 250-jarige genootschap, schrijven verschillende auteurs niet alleen over dat geleerde gezelschap, maar ook over een verdwenen type museum, een natuurhistorische verzameling waarin zowel naturalia als artificialia werden tentoongesteld. Het waren 'wereldtheaters', kabinetten voor zowel de fantasie als de spielereien van de menselijke geest, de realiteit, maar ook voor de nog vreemde en haast onbekende wereld van de exotica. Met hun verzamelingen wilden collectioneurs de wereld leesbaar maken.

Hedendaagse expositiemakers gaan op een gelijkaardige manier te werk. Dat zie je zelfs op de elfde Documenta in Kassel (nog tot en met 15 september). De wereld is voor de Documenta-curator Okwui Enwezor een speeltje. Vreemd genoeg hebben maar weinig critici die ordening in Kassel opgemerkt. Ze hadden het in hun kritieken vooral over het National Geographic-karakter van de Documenta, met zijn vele filmdocumentaires en video's over tal van nationaliteiten en volksgroepen, of over politiek. Nochtans is de Documenta, precies zoals een verzameling naturalia of artificialia, vooral ordening van de chaos.

In het Kasselse Fridericianum, waar vroeger de bibliotheek van de keurvorsten was gevestigd, gaat het voortdurend over memorie of het uitwissen van herinneringen, over archiveren en verzamelen, over ordenen en classificeren, over tekst en beeld, over series en herhalingen, kortom over museale kwesties. De Documenta documenteert. In Kassel brengt de Documenta de hele globe binnen ieders handbereik.

Het verdwenen museum is de geschiedenis van de vroegere naturaliënkabinetten en volkenkundige verzamelingen. De 'natuurlijke historie' werd toen uitermate ruim opgevat. Het waren collecties van niet alleen planten en dieren, stenen en fossielen, maar ook van menselijke resten en volkenkundige voorwerpen. Uit dat verdwenen type museum, een verzameling voor nieuwsgierige en verlichte geesten, zijn in de tijd van de Verlichting de musea voortgekomen zoals we die nu kennen. Zo'n verzameling, een kabinet van zeldzaamheden, was 'de moeder van alle kunsten', in de woorden van Georges Louis Leclerc de Buffon, de beroemde beschrijver van het kabinet van de Franse koning. Het rariteitenkabinet etaleerde al de 'wonderen Gods'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden