Wenken voor het nieuwe kabinet: geef defensie weer wat kleur

De formatie biedt een kans op gezondverstandoplossingen voor slepende problemen. Wat mag straks niet ontbreken in het regeerakkoord? Vandaag: sterkere defensie.

null Beeld Margo Vlamings
Beeld Margo Vlamings

Een van de minder heikele punten van de formatie betreft defensie. Want daarover lopen de programma's van de betrokken partijen niet meer zover uiteen als in de eerdere onderhandelingen met GroenLinks. CDA en ChristenUnie willen er 2 miljard per jaar bij, de VVD 1 miljard en D66 een half miljard. Deze wensenlijstjes bevatten de stille erkenning dat deze partijen de afgelopen kwarteeuw de diepe kelk van het 'vredesdividend' tot de laatste druppel hebben geledigd. En daarna hebben ze de kelk zelf ook nog in stukjes gebroken en verdeeld onder de armen en zieken. Vooral de VVD, die vanaf 1994 alle ministers van Defensie leverde - uitgezonderd de perioden 2007-2010 (Van Middelkoop, ChristenUnie) en 2010-'12 (Hillen, CDA).

Dus conform de stelregel you break it, you own it, is een centrumrechts kabinet uitstekend gepositioneerd om weer eens te gaan investeren in defensie. Inmiddels is het al zover dat oud-bewindslieden zelf de noodklok luiden over de puinhoop die er is ontstaan. En de halve waarheden die hun opvolgers daarover verspreiden. Zo tekende deze krant op uit de mond van voormalig minister van Defensie Joris Voorhoeve (1994-1998): 'Er is een grote kloof tussen wat opeenvolgende kabinetten hebben beloofd en geschetst, ook aan de bondgenoten, en de werkelijkheid.'

Oekraïne-effect

Inmiddels is onder burgers en politici het draagvlak voor grotere defensie-uitgaven gestegen. De redenen voor de omslag in de publieke stemming laten zich makkelijk aanwijzen: met de Russische annexatie van de Krim en de oorlog in Oost-Oekraïne - die ook Nederland, door het neerschieten van passagiersvliegtuig MH17 in het hart raakte - heeft oorlog weer een comeback gemaakt op het Europese continent.

In het zuidoosten wordt Europa omgeven door gebieden waar oor-logen, rampen, slechte economische vooruitzichten en algehele instabiliteit massa's mensen op de been brengen die in Europa een veilige haven zoeken - of een beter leven. Zelfs Turkije, ooit solide Navo-lid en westerse uitkijkpost op het Midden-Oosten, lijkt rap te veranderen in een land dat interne repressie paart aan de export van instabiliteit.

En dan zijn er nog de interne veiligheidsuitdagingen, zoals terugkerende jihadisten en bewakingstaken in het kader van terrorismebestrijding. En los van de traditionele veiligheidsdreigingen, moet Nederland zich ook in toenemende mate 'wapenen' tegen moderne dreigingen - of dit nu terroristische intenties zijn van ingezetenen, cyberdreigingen die zich kunnen richten op cruciale onderdelen van de infrastructuur waarop dit land rust of de moderne manieren waarop landen als Rusland het democratische model zelf proberen te ondermijnen of zich simpelweg 'rijk te stelen' door bedrijfsspionage.

Ondergrens

Vanuit de Verenigde Staten bereiken de Europese bondgenoten tegenstrijdige signalen van de regering-Trump. Enerzijds zijn er meer investeringen in de verdediging van Europese Navo-bondgenoten gekoppeld aan dreigementen van strafmaatregelen als in Europa zelf geen spoedige verhoging van de defensieuitgaven volgt. Anderzijds zijn er onmiskenbaar tekenen van de abdicatie van Amerikaans leiderschap, vraagtekens over het Ruslandbeleid van president Trump en algehele onzekerheid over zijn koers.

Deze veranderende (inter)nationale omgeving helpt de kloof dichten die na het einde van de Koude Oorlog is ontstaan tussen politiek en samenleving enerzijds en militairen anderzijds over wat een geoorloofde ondergrens is aan de defensie-inspanningen. Die vaststelling moet het voor de vier partijen die nu onderhandelen makkelijker maken het in dit tijdsgewricht eens te worden over het herstel van een functionerende, operationeel inzetbare defensie-organisatie. En niet alleen daarover: het begrip 'veiligheid' is vanzelfsprekend veel breder dan wapens en militairen alleen en vergt ook andere instrumenten die de afgelopen vijftien jaar zijn verwaarloosd of door de wringer gehaald: hoogwaardige diplomatieke vertegenwoordiging en ontwikkelingsexpertise.

Na de vaststelling dat het hoog tijd is voor het herstel van een operationele defensie-organisatie begint het moeilijke werk: bepalen hoe dit gestalte moet krijgen.

Meer geld

Hoewel onder burgers en politici het draagvlak voor grotere defensie-uitgaven is gestegen, lijken de betrokken partijen zich erbij neer te leggen dat Nederland qua defensieuitgaven niet alleen onder de Navo-norm van 2 procent van het nationaal inkomen blijft, maar ook ruimschoots onder het Europese gemiddelde van 1,45 procent. Dat is, na twintig jaar kaalslag, niet ambitieus genoeg. Vooral de VVD moet ophouden zoete broodjes te bakken over defensie. Nederland, voor vrede en veiligheid afhankelijk van z'n bondgenoten, moet zeker het Europese gemiddelde halen.

Europese samenwerking

Nederland moet deelnemen aan de nieuwe initiatieven in de Europese Unie, zoals een Europees Defensie Fonds voor onderzoek en gezamenlijke ontwikkeling van militaire capaciteit die de Europese bondgenoten nu onvoldoende in huis hebben, zoals strategische inlichtingen en verkenningsmiddelen, luchttankercapaciteit, en precisiewapens. Als zich echt een Europese defensie-'kopgroep' vormt, moet Nederland daar zeker bijzitten. Nederland moet op defensiegebied altijd een schakel blijven tussen de Europese en de Atlantische wereld en erop toezien dat Europese initiatieven daarin passen.

Keuzes maken

De collectieve verdedigingstaak van de Navo staat weer in het centrum van de belangstelling - net nu Nederland zijn laatste tank heeft wegbezuinigd. Nederland is door de Navo op de vingers getikt voor de verwaarlozing van de Koninklijke landmacht en het verlies van haar inzetbaarheid en gevechtsvermogen. Moet het roer daarom om en vooral flink geïnvesteerd worden in de gevechtscapaciteit van de landmacht, ook al vanwege de vergaande integratie van de landmacht met de Duitse buren - of moet Nederland zich juist concentreren op kleine, hoogwaardige bijdragen in coalitieverband en het model van de dwerg-die-alles-een-beetje-kan-loslaten? De strategische visies van het ministerie van Defensie worden sinds jaar en dag ondermijnd door beleidsconcurrentie tussen de krijgsmachtdelen. De Kamer heeft behoefte aan alternatieve expertise - die kan ze zelf organiseren door meer geld te investeren in onafhankelijke expertise, c.q. denktanks.

Nationale Veiligheidsraad

De WRR pleitte dit jaar voor een Nationale Veiligheidsraad onder leiding van de premier. Daar valt veel voor te zeggen omdat externe en interne bedreigingen meer verweven zijn dan ooit en omdat alleen zo'n overkoepelend instituut een gerede kans maakt de ambtelijke verkokering en soms haperende interdepartementale samenwerking inzake veiligheid te doorbreken.

Dit is de laatste aflevering van de serie Wenken voor het nieuwe kabinet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden