Wenken voor het nieuwe kabinet: belast vervuilers veel zwaarder

Als het nieuwe kabinet de moed heeft, ontwerpen ze dit nieuwe belastingstelsel

De formatie biedt een kans op gezond verstand - oplossingen voor slepende problemen. Wat mag straks niet ontbreken in het regeerakkoord? Vandaag: groene belastingen.

Foto Margo Vlamings

Rekeningrijden, dat controversiële onderwerp lag op de formatietafel toen GroenLinks nog meeonderhandelde. Partijleider Jesse Klaver zag zelfs een compromis naderen over het betalen voor autoweggebruik afhankelijk van plek, tijd en milieudruk. Dat Klavers partij is ingeruild voor de ChristenUnie, maakt voor het klimaat niet veel uit. Beide partijen eisen dat Nederland het verdrag van Parijs naleeft.

Wetenschappers zeggen hetzelfde: alleen als een nieuw kabinet meteen na aantreden vol inzet op duurzaamheid, kan Nederland het Parijse klimaatdoel, maximaal 2 graden opwarming van de aarde, misschien halen. Nederland is een van de meest vervuilende landen van Europa. Het verminderen van uitstoot van broeikasgassen gaat maar mondjesmaat en het aandeel hernieuwbare energie in het totale aanbod is met 6 procent bescheiden.

Het roer moet dus snel om en daarvoor is bijna geen beter instrument dan het belastingstelsel. De ogenschijnlijk simpelste vorm: vervuiling zwaar belasten in ruil voor nul belasting op alles wat goed is voor het klimaat.

Budgetneutraal is daarbij het sleutelwoord. Hogere belasting op energie, op aantoonbaar milieuonvriendelijke consumptie en op niet-duurzaam gedrag moet terugvloeien in de portemonnees van de burgers, bijvoorbeeld met lagere inkomstenbelasting of btw.

Gebeurt dat niet, dan staat duurzaamheid gelijk aan lastenverzwaring en wordt maatschappelijk draagvlak moeilijk. Bovendien zetten VVD-leider Rutte en CDA-voorman Buma er hun handtekening niet onder.

Een voorbeeld van groen quitte spelen, is rekeningrijden. Zelfs asfaltliefhebbers zoals RAI, Bovag en ANWB menen dat dit nog het enige wapen tegen files is. 'Brussel', rijkelandenclub OESO, wetenschappers en een krappe meerderheid van de Nederlandse bevolking vonden dat al.

Dat in ruil voor zo'n kilometerheffing de vaste autobelastingen moeten verdwijnen, staat vast voor de milieuclubs van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie (en die van GroenLinks en PvdA). Voor de schatkist moet het effect nul zijn. Ze zeggen: belast niet het bezit, maar het gebruik van de auto afhankelijk van kilometers en uitstoot. Zulke 'variabele autobelastingen' leiden tot minder autogebruik, uitstoot en files.

Waar groene belastingen gezinnen per saldo niets mogen kosten, hoeven bedrijven, zo blijkt uit de verkiezingsprogramma's, er dan weer niet op te rekenen er evenveel op vooruit als achteruit te gaan - ze krijgen een lastenverzwaring. De tijd is voorbij dat bedrijven met voordelige energietarieven werden verleid zich toch vooral in Nederland te blijven vestigen, ook al zijn de meeste nooit van plan geweest te vertrekken.

De complicaties

Complicatie 1 van vergroening van het belastingstelsel is dat dit stelsel daarmee nóg ingewikkelder kan worden. Het systeem is al nauwelijks uit te leggen en daardoor moeilijk te handhaven - wat slecht is voor belastingmoraal en belastinginkomsten. Een begin van een oplossing is niet om nieuwe groene belastingen te verzinnen, maar om alleen aan de tarieven van bestaande milieubelastingen te draaien.

Complicatie 2 schuilt in het sturen van gedrag met belastingen. VVD en in mindere mate CDA willen met belastingen louter geld ophalen. Maar groene belastingen zijn puur gericht op gedragsverandering - de wens van D66 en GroenLinks. Als zo'n belasting te hoog is, stimuleert het verkeerd gedrag: afvaldumping of illegaal gebruik van vuilere energie.

In gedragsbeïnvloedende belastingen zit een lastig te beteugelen effect: hoe groter het succes, hoe minder de opbrengst voor de schatkist. Stel dat automobilisten de helft minder kilometers gaan rijden, of huishoudens door een hogere belasting op gas massaal overstappen op minder belaste elektriciteit. Dan moet de belasting op wat slecht is voor het milieu omhoog om de inkomsten op peil te houden, waardoor de kloof met groene tarieven groter wordt, wat het gedragseffect verder versterkt, enzovoort.

Die spiraal wordt doorbroken als een nieuw kabinet budgetneutraliteit laat varen. Dus vervuiling wel zwaarder belasten, maar duurzaamheid niet lichter. Voor gezinnen betekent dat meer belastingen. Dat kan een nieuw kabinet alleen verkopen als dat belastinggeld zichtbaar gaat naar natuur, duurzame infrastructuur en schonere lucht. Naar een betere leefomgeving voor iedereen.

De oplossing: belast vervuiling veel zwaarder

Kilometerbeprijzing
Op de VVD na hadden alle politieke partijen een vorm van kilometerbeprijzing in hun verkiezingsprogramma. Sowieso voor vracht- en bestelauto's, linkse partijen ook voor personenauto's. Werkgevers en mobiliteitsorganisaties verzetten zich niet meer tegen het betalen voor autogebruik in plaats van autobezit. Kans maken alleen voorstellen waarbij de autorijder er per saldo niet op achteruit gaat. Er bestaan talloze variabelen van kilometerheffing. Van een 'vlakke heffing' van pakweg 7 eurocent voor elke gereden kilometer via een spitsheffing in midden-Nederland van 5 cent tot een congestieheffing op drukke momenten van 11 cent. Ook een optie is een combinatie van alles.

Tarief brandstof op basis van milieuschade
Een kilometerheffing kan niet in de plaats komen van brandstofaccijns zolang er verschillende typen brandstof zijn die het milieu op uiteenlopende manier belasten. Nu zijn de belastingen op bijvoorbeeld diesel en benzine niet in overeenstemming met de mate waarin ze het milieu belasten. Op een liter diesel zit 48 cent accijns, op benzine 77 cent, hoewel diesel veel schadelijker is. Dieselrijders betalen wel meer wegenbelasting. Bij afschaffing daarvan door invoering van rekeningrijden is het logisch alle motorbrandstoffen te belasten op grond van hun milieuschade.

Grootverbruikerstarief omhoog
Grote energieslurpende bedrijven betalen aanzienlijk minder belasting over hun gas- en elektriciteitsrekening dan huishoudens. Een gezin betaalt 25 eurocent belasting over een kuub gas en 10 cent per kilowattuur elektriciteit. Voor een grootverbruiker geldt 1,2 cent belasting voor gas en 0,05 cent voor elektriciteit. Lage energierekeningen zouden deze bedrijven in Nederland moeten houden. Of dat zo is, zal blijken als de tarieven worden verhoogd. Gaat de gasbelasting 1 cent omhoog, dan levert dat 30 miljoen euro op, plus 1 cent elektriciteitsbelasting 105 miljoen.

Vrijstellingen opheffen - vliegverkeer, scheepvaart, afvalverbranding
Hoewel onmiskenbaar nadelig voor de luchtkwaliteit heft Nederland geen belasting op kerosine voor internationaal vliegverkeer, diesel voor de goederenscheepvaart en op het milieuschadelijk verbranden van afval. Het afschaffen van die vrijstellingen pakt gunstig uit voor schatkist en milieu. Complicatie is dat eerst internationale verdragen moeten worden aangepast.

Meer over