AnalyseTerroristische aanslag Wenen

Wenen was al langer mogelijk doel van islamitische terroristen

Oostenrijk was maandagavond niet het ‘eiland der gezegenden’ dat het zo graag wil zijn. Het door de 20-jarige terrorist Kutjim F. aangerichte bloedbad in het centrum van Wenen, herinnerde velen aan de vijftig jaar oude uitspraak van voormalig bondskanselier Bruno Kreisky.

Zwaarbewapende politiemannen voor het operagebouw in Wenen, op 2 november 2020. 
 Beeld Getty Images
Zwaarbewapende politiemannen voor het operagebouw in Wenen, op 2 november 2020.Beeld Getty Images

Terwijl het land dinsdag treurde over de vier doden en 22 gewonden, spraken zowel journalisten als terrorisme-experts het vermoeden uit dat Oostenrijk zich de afgelopen jaren misschien wat te veel heeft vastgeklampt aan zijn status als Insel der Seligen

In de maand die is verstreken sinds de herpublicatie van de Mohammed-cartoons uit Charlie Hebdo, laaide het radicaal islamitische geweld elders in Europa op, maar ook in Wenen waren er onheilspellende voortekenen. Zo drongen afgelopen donderdag groepen islamitische jongeren binnen in twee Weense katholieke kerken waar ze op de biechtstoelen ‘Allahu-Akbar’ riepen en zich niet door de politie lieten verjagen. Maar in de krant der Standard zegt de in Londen werkzame gerenommeerde Oostenrijkse terrorisme-deskundige Peter Neumann dat het ‘in principe al langer duidelijk was dat Wenen een mogelijk doel is’.

Vorige zomer wees de binnenlandse veiligheidsdienst (BVT) er in zijn jaarlijkse rapport op dat islamitisch terrorisme in Oostenrijk ‘de grootste bedreiging voor de binnenlandse veiligheid’ is. En al daarvoor had de inmiddels gepensioneerde chef van de dienst, Peter Gridling, herhaaldelijk gewaarschuwd dat het gevaar voor een aanslag in Oostenrijk werd onderschat, dat het kalifaat in Syrië en Irak weliswaar verzwakt was, maar IS in Oostenrijk nog steeds over een aanzienlijke aanhang en financiële middelen beschikte. Vooral terugkerende IS-strijders waren volgens Grindling een ‘onberekenbaar risicopotentieel’.

Syriëgangers

Bij de inlichtingendiensten zijn 320 Oostenrijkse Syriëgangers bekend. Daarmee staat het land op de vierde plaats van de onheilspellende ranglijst van Europese leveranciers van strijdkrachten van het IS-kalifaat en dat is hoog voor een land met 8,8 miljoen inwoners. Ter vergelijking: uit Duitsland, waar bijna tien keer zoveel mensen wonen, reisden ongeveer duizend strijders af. Van de Oostenrijkse strijders keerden er voor zover bekend 93 terug.

Door de geografische positie van Oostenrijk als dubbel scharnier tussen Oost en West én tussen Noord- en Zuid-Europa, is Wenen altijd een migrantenstad geweest. De Turkse gemeenschap is er groot, en sinds de Balkanoorlogen in de jaren negentig wonen er ook veel Bosniërs en Albanezen. Daarnaast kent de hoofdstad Wenen een van de grootste Tsjetsjeense gemeenschappen in Europa.

Terrorisme-expert Guido Steinborg van de universiteit van Wenen zegt in dagblad Kurier dat de jihadistenscene ‘ongeveer voor de helft uit Tsjetsjenen bestaat, van wie bekend is dat ze goed met wapens kunnen omgaan’. Op de tweede plaats komen de Bosniërs.

Het is niet zo dat de twee kabinetten van de huidige bondskanselier Kurz het thema radicale islam negeerden. In tegendeel. Zeker rond 2015, het jaar van de grote vluchtelingenstroom uit Syrië, was het bestrijden een van de favoriete thema’s van de conservatieve christendemocraat Sebastian Kurz. De voormalige, nog rechtsere coalitiepartner FPÖ viert zelfs jaarlijks de herdenking van het einde van de Turkse belegering van Wenen in 1683 en serveert daarmee het aloude zelfbeeld van Oostenrijk als voorpost van het verlichte Westen aan de rand van de ‘oosterse barbarij’ met een populistisch sausje.

Kleinere aanslagen

Dat Wenen tot maandag een grote terroristische aanslag bespaard is gebleven, duidt er volgens terrorisme-expert Neumann ook op dat politie en justitie ‘waarschijnlijk veel goed hebben gedaan’. Er werden de afgelopen jaren meerdere kleinere aanslagen verijdeld, er werden haatpredikers opgespoord en tot gevangenisstraffen veroordeeld.

Daarom is het des te raadselachtiger dat de politie en inlichtingendiensten bij Kutjum F. zo’n grote inschattingsfout konden maken. De in een voorstad van Wenen geboren zoon van een tuinman en een verkoopster uit Noord-Macedonië wilde zich in april 2019 aansluiten bij IS en reisde naar Turkije, niet wetend dat hij in de gaten werd gehouden. Aan de Syrische grens, waar hij in een safe house zou hebben gezeten met radicale islamisten uit Duitsland en België, werd F. gearresteerd en teruggebracht naar Oostenrijk, waar hij tot 22 maanden gevangenisstraf werd veroordeeld. Maar omdat hij als ‘jongvolwassene’ onder het jeugdstrafrecht viel en het deradicaliseringsprogramma zijn vruchten afwierp, kwam hij vorig jaar december al vrij. 

Ergens tussen zijn vrijlating en het moment dat F. door het centrum van Wenen trok, schijnbaar willekeurig schietend op voorbijgangers, moeten de diensten hem uit het oog hebben verloren. Want hij kon zijn aanslag gedegen voorbereiden en een automatisch wapen kopen, wat enige planning vereist. Vragen daarover in de regeringspersconferenties werden ontwijkend beantwoord.

Eed van trouw aan IS

Op Instagram sprak F. voor de aanslag een eed uit van trouw aan IS. Of hij ook daadwerkelijk contact had met de terreurorganisatie is niet zeker, maar terrorismedeskundige Neumann gaat er wel van uit. IS heeft de aanslag nog niet opgeëist. Kutjim lijkt goed te hebben nagedacht over de plek waarop hij Wenen dubbel kon raken. Het gebied rond de Schwedenplatz wordt in de volksmond wel ‘de Bermudadriehoek’ genoemd, vanwege de opeenhoping van horeca die uitnodigt tot lange alcoholische nachten. En temidden daarvan ligt ook nog de grootste synagoge van de stad. Voor een radicaal-islamitische terrorist die de westerse vrijheden wil aanvallen, is er nauwelijks een betere plek denkbaar.

Alleen waren het godshuis en het naastgelegen culturele centrum maandagavond dicht. Experts vermoeden dan ook dat de terrorist in zijn planning werd overvallen door de aankondiging van de nieuwe coronalockdown, waarna hij spontaan zou hebben besloten zijn dodelijke plan op de laatst mogelijke avond ten uitvoer te brengen.

Politie gaat uit van één dader schietpartij in Wenen; veertien arrestaties verricht
In tegenstelling tot eerdere berichten, gaat de politie in Oostenrijk uit van één dader bij de schietpartij in hoofdstad Wenen gisteravond. Wel zijn er veertien arrestaties verricht, en zijn er op achttien locaties invallen gedaan.

Op de straten van Wenen is het stil na de aanslag: ‘Dit gaat alle Oostenrijkers aan’
De dag na de aanslag in Wenen heerst er verdriet en ongeloof in de stad. Op een paar terrastafels van het uitgaanskwartier staan nog volle en halfvolle bierpullen. Kijk voorbij de tafeltjes, voorbij de omgevallen stoelen en het gebroken glas op de kasseien, en je ziet kogelgaten. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden