Welterusten, Job

Steeds vaker willen nabestaanden een tastbare herinnering aan hun dierbare. Een gegoten voetje, of een afdruk van het gelaat. Al is het maar om hem soms nog even aan te raken....

NIET ouder dan vijf was het jochie toen hij verongelukte op het erf van zijn ouderlijk huis. Hij en zijn knuffel waren onafscheidelijk. Dus kreeg het langwerpige todje een plek op het gedenkteken dat zijn ouders lieten maken: een glasplaat met zijn foto en daaronder levensechte, tastbare kopieën van zijn linker- en rechterhandjes. 'Daar kunnen ze z'n knuffel tussen klemmen, maar ook weer weghalen.'

Als Hans Raaijmakers, uitvaartleider bij Uitvaartverzorging Van der Stappen in Geldrop, vertelt over de dood van het jongetje, nog zo kortgeleden, raakt hem dat zichtbaar. Al twintig jaar zit hij in het uitvaartwezen, maar routine is zijn werk niet geworden. Met grote betrokkenheid, enthousiasme zelfs, kan hij praten over begrafenissen en crematies.

Altijd op zoek naar uitbreiding van de dienstverlening die de uitvaartonderneming wil bieden, wist Raaijmakers ruim een jaar geleden een heel bijzondere vorm van service aan zijn 'pakket' toe te voegen. Bij toeval leerde hij iemand kennen die in zijn vrije tijd afdrukken, natuurgetrouwe kopieën maakte van handen en voeten van baby's. Niet van gips, maar op basis van een speciaal mengsel - minder geklieder, nauwkeuriger, sneller. De man, inmiddels een collega van Raaijmakers, vervaardigde ook een kopie van de hand van een vriendin die terminaal ziek was, in combinatie met het handje van haar kleinkind.

Daarmee werd het idee geboren: het aanbieden van een 'tastbare' herinnering aan overledenen in de vorm van een handafdruk. De hand als relikwie, als deelportret. Aan weinig lichaamsdelen is immers zoveel af te lezen als aan de hand. In de palm spiegelen zich verleden en toekomst, talenten en gebreken. De lijnen vormen een onmiskenbaar (en wettig) identificatiemateriaal.

Vanaf het moment dat de handafdruk op de open dag van Uitvaartverzorging Van der Stappen officieel werd geïntroduceerd, is het snel gegaan. Raaijmakers heeft in een jaar tijd al meer dan honderd opdrachten verwerkt. 'Ik wil en kan het niemand onthouden.'

Een moeder vroeg om het handje van haar overleden dochtertje, een vrouw liet de hand van haar oude, stervende moeder afdrukken, ouders vragen om afdrukken van de voetjes en handjes van hun doodgeboren kindje. Soms zijn het samenstellingen: een jonge vader die zijn pasgeboren zoon verloor, liet zijn eigen hand afdrukken, met daarin het knuistje van de baby.

Raaijmakers: 'Ik zeg er altijd bij dat ze het mogen terugbrengen, want ze kunnen niet weten hoe het is om zoiets thuis te hebben.' Wie het terugbrengt, mag de rekening verscheuren, maar hij heeft het nog niet meegemaakt.

Mevrouw Donkers uit Maarheeze liet de hand van haar echtgenoot afdrukken toen hij in het ziekenhuis lag, vlak voor zijn dood. Dat gebeurde eind juni van dit jaar - in september werd de hand 'thuisgebracht'. Ze is er erg blij mee, en de kinderen hebben er geen moeite mee. 'Hij ligt in de vitrinekast in de woonkamer. Hij is erg mooi gemaakt, ik zie het als een kunstwerk. De hand herinnert me aan mijn man, en ik kan er mijn eigen hand in leggen. Die hand heeft hij me zelf gegeven, dat maakt het voor mij nog mooier.'

Donkers koos voor een 'kale' hand, zonder stukje mouw, 'dat vind ik niet natuurlijk'. Het was ook mogelijk geweest een deel van de as van de overledene in een cilinder in het voorwerp te verwerken. Koud voelt de hand niet aan. Niet van brons, wel bronskleurig.

In juni kreeg Raaijmakers voor het eerst het verzoek een gelaat af te drukken, vorige maand kwamen er opeens drie. Technisch zijn er geen bezwaren, het procédé leent zich er prima voor, maar het is voor de nabestaanden emotioneel ingrijpender, vindt hij zelf.

'De ouders van het verongelukte jongetje, die er om vroegen, heb ik nadrukkelijk gevraagd er nog eens rustig over na te denken. Het is nogal wat. Het kan een hele schok zijn je kind zo terug te zien.'

Hij laat het koppie zien: een engelachtig gezichtje, de ogen, met ontroerend lange wimpers, gesloten.

Soms kan het even duren voordat een opdracht is afgewikkeld. Al een half jaar liggen de gegoten handen, voeten en hoofdje van een overleden baby klaar. Het wachten is op een telefoontje van de ouders. 'Ze bellen me als ze zo ver zijn. Dan gaan we eerst praten over hoe het geassembleerd kan worden tot een geheel.'

Een eeuwenoude traditie lijkt haar herintrede te hebben gedaan. Het dodenmasker was altijd voorbehouden gebleven aan hoge militairen, eminente staatslieden, vorsten en beroemde kunstenaars, en dan nog in beperkte mate. In de catalogus die in 1998 de expositie Naar het lijk. Het Nederlandse doodsportret 1500-heden in het Teylers Museum in Haarlem begeleidde, telde tentoonstellingsmaker Bert Sliggers slechts een kleine dertig maskers in Nederland. Vóór 1800 werden ze in Nederland al helemaal niet gemaakt, anders dan bijvoorbeeld in Groot-Brittannië en Italië.

Het oudste Nederlandse dodenmasker is van koning Willem II. Het meest recente op Sliggers' lijst is dat van de architect Evert van Latum uit 1995. Ook van Carel en Mathilde Willink zijn gipsen afdrukken gemaakt.

Door het procédé dat in het Geldropse bedrijf wordt gebruikt, is het doodsportret opeens voor iedereen bereikbaar. Althans, voor wie 1500 gulden kan betalen (een hand is er al vanaf 500 gulden).

Tien dagen geleden kreeg een vrouw uit Budel de afdruk van het gezicht van Job, haar zoon die eind september op 25-jarige leeftijd met de auto verongelukte. 'Ik was heel gespannen, het was zaterdagavond, rond half elf. Ontzettend blij ben ik er mee. 't Was even schrikken, maar het is niet echt akelig. Ik heb veel foto's van Job, maar nu heb ik iets tastbaars.'

Ze liet ook Jobs hand afdrukken, die naast het hoofd een plek heeft gekregen op de schouw in de woonkamer. 'Ik geef hem af en toe een knuffel. ''Welterusten, Job'', zeg ik 's avonds. Ik heb er echt veel steun aan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden