Welles-nietes om een krulstaartje

Als Zembla over fraude met 'goed varkensvlees' bericht, blijkt hoe ongemakkelijk de Dierenbescherming zich voelt met haar eigen keurmerk Beter Leven.

'Is het niet prachtig?' Varkenshouder Dick van der Vegt uit Dalfsen glundert. We staan voor de deur van de stal en kijken door het raampje naar binnen waar tachtig varkens door elkaar wriemelen. De meeste liggen languit op de grijze betonnen vloer, andere dollen wat met elkaar. Hier en daar kwispelt zelfs een staartje.


Dat valt op, want in de gewone varkenshouderij worden die gecoupeerd omdat varkens anders uit verveling in elkaars staarten gaan bijten. Deze varkens mogen hun krul houden. Niet helemaal, maar toch grotendeels.


Ze hebben meer voorrechten. Zoals de knabbelpaal waarop een varken enthousiast staat te knauwen. Die is speciaal daarvoor neergelegd. En vergeleken met hun gangbare lotgenoten hebben deze varkens meer ruimte: 0,9 m2 per varken tegen 0,7 m2 in een gewone stal.


Dick van der Vegt houdt zijn varkens volgens het Beter Leven Kenmerk (BLK) dat door de Dierenbescherming wordt gehonoreerd met 1 ster. Dat is de lichtste vorm van welzijnsverbetering voor varkens, maar niet zonder betekenis. 'Ik zie weer leven in hun ogen', zegt Van der Vegt die meer dan 25 jaar 'gangbare', zeg maar gewone, varkens hield en drie jaar geleden overschakelde op Beter Leven.


Het Beter Leven-kenmerk werd in 2009 ingevoerd en is een succes. In drie jaar tijd is het aantal varkenshouders dat eraan meedoet gegroeid van 168 naar 364. De omzet van Beter Leven-vlees steeg vorig jaar met 47 procent, het marktaandeel 'duurzaam' varkensvlees groeide in drie jaar van 4 naar 40 procent. Die groei werd vooral veroorzaakt doordat grote supermarkten als Albert Heijn varkensvlees met 1 ster als standaard voeren.


Twijfel

Kennelijk is de consument toch bereid (iets) meer te betalen voor een stukje vlees als daar (iets) meer welzijn voor het dier tegenover staat. Maar dan moet de consument er wel op kunnen vertrouwen dat het vlees dat hij koopt werkelijk afkomstig is van een varken dat een beter leven heeft gehad.


Daar is twijfel over gezaaid. In een uitzending van het tv-programma Zembla op 5 september werd vleesbedrijf Vion, de belangrijkste leverancier van Beter Leven-varkensvlees, ervan beschuldigd dat het vlees 'opwaardeert': gangbaar varkensvlees zou worden gemengd met Beter Leven-vlees dat duurder is en dus meer opbrengt. Dit gebeurt dagelijks, aldus twee anonieme bronnen binnen het bedrijf, en het zou gaan om honderden tot duizenden kilo's per dag.


De Dierenbescherming reageerde verontwaardigd en stelde een commissie in die de beschuldigingen 'tot op de bodem' moet uitzoeken. Deze commissie, onder voorzitterschap van Hans Alders, brengt een dezer dagen haar rapport uit. Dat roept de vraag op: hoe betrouwbaar is het Beter Leven-kenmerk en hoe kon een tv-uitzending zo veel twijfels zaaien?


De vakantie van Marc van der Lee, woordvoerder van het Vion-concern, is op maandag 19 augustus naar de knoppen. Van der Lee zit in Toscane als hij een email krijgt van Norbert Reintjens, programmamaker van Zembla.


Helemaal verrast kan Van der Lee niet zijn, want hij weet al sinds juli dat Reintjens en zijn collega verslaggever Sander Rietveld Vion in het vizier hebben. De vleesindustrie is kort daarvoor in opspraak geraakt door de paardenvleesaffaire. Zembla vraagt zich af of er meer aan de hand is.


Vion en Zembla hebben al een paar keer contact met elkaar gehad. Maar deze keer is het menens. Zembla heeft zich in het onderwerp verdiept, schrijft Reintjens, en is bij Vion op drie misstanden gestuit: gangbaar vlees wordt verkocht als Beter Leven-vlees, controleurs die toezien op naleving van het keurmerk kunnen hun werk niet goed doen en de werkcultuur bij Vion is dusdanig dat werknemers geen misstanden durven te melden bij hun superieuren.


De beschuldigingen zijn afkomstig van bronnen binnen het bedrijf en zouden worden ondersteund door beelden en documenten. Vion krijgt een dag om te reageren. Met vriendelijke groet, Zembla.


Bij Van der Lee gaan alle alarmbellen af. Vion, eigendom van de Brabantse boerencoöperatie ZLTO, verkeert in zwaar weer door een reeks mislukte bedrijfsovernames. Het heeft stevig ingezet op Beter Leven-varkens. Dit kan het er niet bij hebben.


Van der Lee reageert een dag later. Hij schrijft dat hij zich overvallen voelt, noemt de beschuldigingen 'niet kinderachtig' en vraagt of hij de beelden en documenten kan zien die de aantijgingen ondersteunen. Alleen dan kan en wil Vion serieus reageren.


Op het hoofdkantoor in Boxtel is dan al een crisisteam gevormd onder leiding van Bert Urlings, directeur kwaliteit. Meteen worden alle betrokkenen op de hoogte gesteld. Dat zijn de belangrijkste klanten - Albert Heijn, Plus, Unilever - en de Dierenbescherming, de houder van het Beter Leven-kenmerk.


Dat bleek niet nodig, want Zembla had de Dierenbescherming ook al benaderd. Perswoordvoerder Niels Dorland reageert geschokt. 'Dat is nogal wat, zei ik tegen Rietveld. Hoe betrouwbaar zijn die bronnen van jou?' Daar steek ik mijn handen voor in het vuur, luidt het antwoord.


Paniek

Bij de Dierenbescherming breekt lichte paniek uit. 'Als een programma als Zembla zoiets beweert, dan moeten wij dat wel serieus nemen', zegt Dorland.


Vleesconcern Vion stelt zich op het standpunt dat het niet voor de camera wil reageren op anonieme beschuldigingen - het bewijs waarom Van der Lee meermaals vraagt, krijgt hij nooit te zien. Het bedrijf houdt het daarom bij een schriftelijke verklaring waarin het alle aantijgingen ontkent.


Bij de Dierenbescherming stuit die reactie op onbegrip. Dat Vion zich beroept op haar klokkenluidersregeling zorgt voor regelrechte hilariteit. 'Wij hebben ons op de dijen geslagen van het lachen', zegt Dorland.


De Dierenbescherming maakt een andere afweging. Bezorgd over negatieve beeldvorming besluit directeur Frank Dales dat hij wél voor de camera zal reageren. 'Ik kan wel niks zeggen, maar daar is dit te ernstig voor.'


Een zware delegatie van Vion reist af naar het hoofdkantoor in Den Haag om de controles op het keurmerk toe te lichten die volgens Vion waterdicht zijn. Maar Dorland en Dales zijn niet overtuigd.


Vooraf neemt Dales nog contact op met Zembla. 'Ik vroeg: gaan jullie het keurmerk bashen? Nee, was het antwoord, we richten ons op Vion.' Dorland: 'De boodschap was: Vion fraudeert, wij worden in het pak genaaid.'


Daarmee weet Dales voldoende. In Zembla neemt hij keihard afstand van Vion. Dales noemt de veronderstelde fraude door het Brabantse vleesconcern 'ongehoord' en 'totaal fout'. 'Hier wordt de wet overtreden en blijkbaar willens en wetens. Dan ben je klaar met mij. Daar hebben wij een Openbaar Ministerie en rechters voor.' Dat Dales met zijn reactie de beschuldigingen extra gewicht geeft, neemt hij op de koop toe. Het is nu ieder voor zich.


Het is opmerkelijk dat de Dierenbescherming zich zo in de rol van slachtoffer manoeuvreert. Vion mag dan (een van de) leverancier(s) zijn van Beter Leven- vlees, de Dierenbescherming zet er zijn stempel op en is dus eindverantwoordelijk. Als Vion heeft gesjoemeld, heeft de Dierenbescherming gefaald.


Spagaat

De reactie brengt aan het licht in welke spagaat de Dierenbescherming zit. Van de ene kant levert het Beter Leven-kenmerk miljoenen varkens betere leefomstandigheden op.


Anderzijds is het een gek idee dat er vlees in de winkel ligt van dieren die geslacht zijn met goedkeuring van een organisatie die dieren zegt te beschermen. Binnen de club was er aanvankelijk verzet tegen het keurmerk. Het laatste wat Dales wil is dat hij in één hoek wordt gezet met een verdacht vleesbedrijf.


Toch reageert hij aanvankelijk terughoudend als de Zembla-ploeg komt filmen. De Dierenbescherming heeft intussen ook intern onderzoek gedaan. Dat gaf geen enkele aanleiding om fraude te vermoeden, zegt Susanne Maassen die verantwoordelijk is voor de controles. 'Wij hebben gezocht naar mogelijkheden om te frauderen. Maar alles is afgedekt. Het systeem zit goed in elkaar.'


Inspecteurs namens Dierenbescherming voeren een keer per jaar een vaste controle uit en lopen daarnaast nog een of twee keer onaangekondigd binnen. Dat is vergelijkbaar met de controle op andere keurmerken. Helemaal sluitend is dat natuurlijk niet, geeft Maassen toe. Maar voer je de controles op, dan wordt het keurmerk duurder en wordt het voor bedrijven onaantrekkelijker om deel te nemen.


Over de aantijging dat controleurs bij Vion hun werk niet zouden kunnen doen, is bij haar niets gemeld. Inspecteurs moeten zich melden aan de poort voordat ze de slachterij in mogen. Maar dat is normale procedure.


Directeur Dales zegt dat hij graag de harde bewijzen wil zien waarover Zembla zegt te beschikken. Die komen niet op tafel, hij moet het doen met de verzekering dat de anonieme bronnen honderd procent betrouwbaar zijn. Dales weifelt. Zijn stemming slaat om als Rietveld delen van het script voorleest en zegt dat ze beelden hebben van de fraude.


'Schokkende beelden', aldus Dales. 'Dat gaf de doorslag.' Dales ziet zichzelf al op tv als de Iraakse woordvoerder die ontkent dat er bommen vallen op Bagdad terwijl op de achtergrond de stad brandt. Dat zou funest zijn voor de geloofwaardigheid van zijn organisatie.


De Zembla-technici die hun spullen al hebben ingepakt, krijgen opdracht de lampen weer aan te doen zodat Dales zijn statement over kan doen. Maar nu aanzienlijk harder getoonzet. 'Ik wou geen lulletje lampepit lijken. Ik wist dat ik maar een paar zinnen zou krijgen. Dan is er geen ruimte voor nuance.'


In de dagen voorafgaande aan de uitzending van Zembla tettert het nieuws op radio en tv. Zembla heeft het nieuws gedeeld met de NOS dat er mee uitpakt. De affaire voltrekt zich volgens de wetten van de mediahype. Er is altijd wel een parlementariër die vragen wil stellen of een consumentenclub die er schande van spreekt, ook al heeft niemand nog iets gezien. Uiteraard is de vereniging van supermarkten 'verontrust'.


Het is alsof je een steen in de vijver gooit; iedereen houdt zich bezig met de rimpelingen, niemand vraagt zich nog af waar de steen vandaan kwam.


Als op 5 september Zembla wordt uitgezonden, zijn er geen beelden van de fraude te zien. Dat kon niet, zegt Reintjens, omdat vertoning daarvan de klokkenluiders in gevaar zou kunnen brengen. Dat is vooraf ook tegen iedereen gezegd, benadrukt hij. Evenmin worden er documenten getoond. Alle beschuldigingen rusten op de schouders van de twee anonieme getuigen.


Context

Achteraf moppert Dales dat zijn uitspraken uit hun context zijn gehaald: 'Ik heb steeds gezegd: áls het waar is.' Zembla bestrijdt dat: 'In de quotes van Dales is niet geknipt', aldus Reintjens. Maar persvoorlichter Dorland is tevreden. Topuitzending, zegt hij tegen Reintjens.


Daarna blijft het stil.


De dag na de uitzending sturen wij namens de Volkskrant een email naar Vion: als het bedrijf zo overtuigd is van zijn eigen gelijk, laat het dan opening van zaken geven. Bijna per omgaande krijgen we antwoord: kom maar.


Nog diezelfde week staan we in de slachterij van Vion in Boxtel , rubberlaarzen aan, helm op. Hier worden wekelijks 65 duizend varkens geslacht, waarvan 15 duizend met een ster. We lopen door de slachterij die warm is van vers geslachte varkens. We doorkruisen koelhallen vol hammen en schouders met stempels erop: FS (Farming Star) voor Beter Leven-vlees, GF (Good Farming) voor vlees van gangbaar gehouden varkens, ieder aan hun eigen haken.


Uiteindelijk komen we bij de uitsnijlijnen waar de stukken van het karkas worden verdeeld. Er is één aparte lijn voor het Beter Leven vlees dat verpakt wordt in oranje bakken en zakken. Het gangbare vlees op de andere lijnen gaat in blauwe bakken.


Het vermengen van vlees zou hier denkbaar zijn, zeggen we tegen elkaar. Blauwe en oranje bakken staan slechts meters uit elkaar. Van de andere kant: ongemerkt doe je zoiets niet, de hele hal kijkt mee.


No way, zegt Urlings. Dat vlees van bakken verwisselt, is volgens hem zo goed als uitgesloten. Administratief zit het systeem potdicht. Vion weet precies hoeveel varkens er binnen komen, met en zonder ster.


Omdat alle varkens aan standaardmaten voldoen, kan tamelijk nauwkeurig worden uitgerekend hoeveel elk varken oplevert aan hammen, speklappen en karbonades. Simpel gezegd: als er aan de voorkant 15 duizend varkens in gaan, moeten er aan de achterkant 30 duizend hammen uitkomen. En niet meer. Want een varken heeft maar twee achterpoten.


Als er wordt gefraudeerd, dan blijkt dat onmiddellijk uit de cijfers, zegt Urlings. Er kan best wel eens een kilootje of wat misgaan. 'Maar als het structureel gebeurt, valt dat altijd op.'


In het VARA-gebouw op het Mediapark in Hilversum leggen we onze bevindingen voor aan het Zembla-duo Rietveld en Reintjens. Op papier zal het bij Vion allemaal best kloppen, zegt Rietveld. Maar daarbinnen is volgens zijn bronnen toch ruimte om te frauderen omdat niet de onderdelen van elk individueel varken worden geregistreerd, maar slechts in- en uitgaande kilo's.


Dat maakt het mogelijk om bijvoorbeeld een bestelling van Beter Leven-karbonades aan te vullen met gangbare karbonades. Ergens anders moet dan eenzelfde hoeveelheid minder populair Beter Leven-vlees worden omgekat naar gangbaar. Zo blijft het totaal aantal kilo's gelijk. Niemand die het verschil opmerkt. Vlees is vlees.


Wat de beschuldiging in een iets ander daglicht plaatst, want op die manier wordt er geen extra Beter Leven-vlees gecreëerd, er wordt alleen vlees omgewisseld. Maar de consument wordt evengoed bedot, zegt Rietveld.


Ook dat is onmogelijk, bezweert Urlings. Want al lijkt het zo, de ene karbonade is de andere niet. Elke supermarkt heeft zijn wensen: de ene wil hem met het vetrandje er aan, de andere zonder. 'Je kunt niet zomaar karbonades uit de ene bak bij een andere doen. Dat valt op.'


Maar hij heeft nog een troef in handen: Vion heeft een overschot aan Beter Leven-vlees. In zijn kantoor toont Urlings spreadsheets uit de administratie waarin precies staat hoeveel er van welk type vlees aan welke klant is geleverd.


Daarop is te zien dat van alle hammen hooguit de helft als Beter Leven-vlees wordt afgezet, van de schouders zestig tot zeventig procent. In totaal wordt van een Beter Leven-varken slechts de helft van het vlees met een ster verkocht. Voor de rest is geen afzet, dat wordt 'afgestempeld' en verdwijnt in het reguliere circuit.


Dit gebeurt niet op het niveau van karbonades, maar zo vroeg mogelijk in het proces. In de koelhal laat Urlings hammen zien die zijn afgewaardeerd: naast het FS keurmerk staat het gangbare GF-stempel. 'Die gaan verder als gangbaar vlees.' Daarbij gaat het om honderdduizenden kilo's per week.


Waarom, zegt hij, zou Vion gangbaar vlees opwaarderen als het meer dan genoeg Beter Leven-vlees heeft?


Dat Vion een overschot heeft aan Beter Leven-vlees, was bij Zembla vóór de uitzending niet bekend, zegt Rietveld. 'Dat hebben ze pas achteraf gezegd.'


Zembla heeft Vion wel recht op weerwoord gegeven, maar lijkt niet echt zijn best te hebben gedaan om feitenonderzoek te doen dat de beschuldigingen had kunnen ontkrachten. Dat was ook lastig, want de uitzenddatum stond al vast.


Rietveld bestrijdt dit. Hij zegt uitvoerig met mensen te hebben gesproken die hebben geschetst hoe het op de werkvloer toegaat. Hij blijft pal achter zijn bronnen staan. Dat zijn volgens hem bonafide medewerkers die handelen uit gewetenswroeging. Er is uitgebreid met hen gesproken, er zijn juristen bij geweest, hun namen zijn bekend bij de hoofdredactie van Zembla.


Documenten

Ons verzoek of de zegslieden van Zembla met ons willen praten, kan niet worden ingewilligd. Ze willen niet, krijgen we te horen. De documenten en beelden waarover Zembla zegt te beschikken blijven ook voor ons verborgen.


Wel spreken we nog Frans van Erve, voorzitter van de Ondernemingsraad van Vion. Hij is boos. Van Erve heeft geen idee waar de verhalen over fraude vandaan komen. 'Ik heb overal rondgevraagd. Niemand kon me vertellen dat zoiets gebeurt. Zoals het in Zembla wordt neergezet, kan het gewoon niet.'


Van de andere kant: dit soort verhalen komt ook niet helemaal uit de lucht vallen, zegt Frans Veen van CNV Vakmensen, de christelijke vakbond die leden heeft bij Vion. Op directieniveau heeft Vion de zaakjes goed voor elkaar, zegt Veen. 'Maar er zit een groot gat tussen de top en wat er daar onder gebeurt.'


Veen hoort legio klachten over hoge werkdruk. Zestig procent van de mensen op de werkvloer zijn Oost-Europese inleenkrachten. Er heerst een angstcultuur. 'Als je lastig bent, hoef je niet terug te komen.' Veen is cynisch over de ophef die nu is ontstaan over de fraude met het Beter Leven-keurmerk voor varkens. Zijn zorg gaat meer uit naar de werknemers. 'Ik zou willen dat er een Beter Leven-kenmerk voor werknemers was.'


Dat er bewust wordt gefraudeerd met Beter Leven-vlees gelooft Veen niet. 'Alleen al gezien het overschot dat ze ervan hebben.' Maar hij kan zich voorstellen dat er onder druk wel eens iets verkeerd gaat. 'Het is de vraag of wat in de boekhouding staat, klopt met wat er in werkelijkheid gebeurt. De top kan volgens mij fraude niet uitsluiten.'


Op zijn bedrijf in Dalfsen schudt varkenshouder Dick van der Vegt zijn hoofd. Na de uitzending heeft hij meteen met Vion gebeld. 'Is het waar of is het niet waar?, heb ik gevraagd. Dick, zeiden ze, het is niet waar.'


Voorlopig staat één ding vast: Vion 'fraudeert' op grote schaal met gangbaar vlees. Dagelijks eten duizenden mensen Beter Leven-vlees zonder dat ze het weten en zonder dat ze ervoor hebben betaald. De vraag is nu of de commissie-Alders het tegendeel kan bewijzen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden