Welkom in mijn virtuele hemelparadijs

MARIKO MORI (Tokio, 1967) is een dotje, een modepopje dat zoet kan zingen, dus niet zomaar een verschijning, maar eentje met een stem....

Net als zij, het beeldige meisje dat gaandeweg haar carrière in de couture besefte dat er veel meer in haar school dan een plaatje voor de losse verkoop, namelijk: een missie. Toen stak Mori het voormalige fotomodel haar licht op aan kunstacademies in Londen en New York. En als zij nu nog steeds voor de camera's gekleed door het leven gaat, is het met de beste bedoelingen: glamoureus als lichtend voorbeeld, een ster niet langer in de reclame, maar waarachtig onder de sterren, stralend aan het firmament.

'Word wakker! Leer de kosmische wijsheid kennen, het mysterie van het leven. Laat ons allen één zijn met de ultieme waarheid van ons wezen en het hele universum. Spirituele energie is grenzeloos, geen dood of geboorte brengt daar verandering in.' Haar in dichtvorm verspreide wensdroom draagt de titel van een manifest: De Eeuwige Wet.

Voor een kunstenares die zichzelf beschouwt als de dochter van Andy Warhol, heeft Mariko Mori heel wat noten op haar zang. Ze geeft zich niet alleen over aan een luchthartig spel met de commercie en de amusementsindustrie, vermomd als popzangeres, cartoon-koningin of high-tech zeemeermin, maar onthaalt in haar driedimensionale science-fiction-wereld met net zoveel gemak de spirituele symbolen en attributen van godheden uit het Verre Oosten. Haar utopie is een mix van de kapitalistische en de boeddhistische traditie.

In dit voordeelpakket is Mariko Mori de grootste attractie: een exotische zieneres die ter meerdere eer en glorie van haar toekomstige volgelingen om te beginnen zichzelf uitlicht. Een stoet computerspecialisten en multimediatechneuten, fotografen, componisten, kappers, visagisten, kledingontwerpers, film- en videoregisseurs, subsidiënten en niet in de laatste plaats een theeceremonie-adviseur, staat alvast garant voor de door haar belichaamde 'versmelting van wetenschap en religie in de kunst' - een modernisering van 'De Eeuwige Wet'.

De zoektocht naar hoger sferen voltrekt zich op aanwijzingen van de hoofdrolspeelster in twee als laboratoria geoutilleerde ateliers in New York en Tokio, maar ontketent intussen ook daarbuiten een geweldige dynamiek. Sinds Mori op de laatste Biënnale van Venetië, 1997, in de gedaante van een goddelijke geisha het publiek uitnodigde in haar virtuele hemelparadijs, openen musea over de hele aardbol hun deuren voor deze belofte.

Het Andy Warhol Museum en het Los Angeles County Museum of Art, het Museum of Contemporary Art in Chicago en de Serpentine Gallery in Londen organiseerden in 1998 een overzicht van Mori's zinsbegoochelende zweefvlucht. Tegelijkertijd meldde op het Europese vasteland het Kunstmuseum in Wolfsburg zich aan als halteplaats voor haar Esoteric Cosmos. Vanaf nu tot in het vroege voorjaar kunnen potentiële bekeerlingen hier terecht voor een inwijding aan de hand van de levensgroot op de muren geprojecteerde kunstenares, en voor een nadere uitleg van haar geheimen in de blinkende catalogus.

Niet dat de bezoeker meteen om die uitleg verlegen zit. De in Wolfsburg vertoonde versie van de kosmische mysteriën is alleszins bevattelijk voor iedereen die wel eens met barbies heeft gedold, een disco heeft bezocht, verslingerd is aan videoclips of computerspelletjes. Mori neemt de kortste weg naar 'de ultieme waarheid van ons wezen en het hele universum', door dicht in de buurt van zichzelf te blijven: voor eeuwig trouw aan het fotomodel in de kunstenares. En, als kind van de zogenaamde fun-generation, natuurlijk aan wijlen haar vader, Andy Warhol.

De tentoonstelling begint bij de bron, met de blijde gebeurtenis van Mariko Mori's Birth of a Star (1995). Dit is een ruimtelijk, per computer gemanipuleerd fotoportret, vergelijkbaar met plastic ansichten die diepte suggereren, maar dan supergroot. Het Japanse modepopje treedt hierin op als een tiener in een playbackshow, of, volgens Mori: een cyborg popster, met een kanjer van een koptelefoon, paars punkhaar, witte robotogen en een barbieachtige rimpelknik in haar knie. Ze lacht, zingt en danst op ijle tingeltangel-klanken, omringd door ballen in bonte kleuren.

En die ballen, die doen het hem. Daar kan, blijkens de catalogus, geen misverstand over bestaan. Ze zweven losjes in de ruimte: als hemellichamen! We zien dus een ster tussen de sterren - een kind snapt waar het in de kunst om gaat. De popcultuur is goed voor meer dan een lolletje; het publiek wordt erdoor in vervoering gebracht, opgetild als het ware, zodat het aan zichzelf ontstijgt, bij Mariko Mori ter bevrijding van de ziel, wel te verstaan.

Die sprong van het banale naar het spirituele is misschien net even iets te stoutmoedig voor ongetrainde geesten, maar ook zij raken snel genoeg bedreven in het spel. De kunstenares en de haren herformuleren de grondbeginselen herhaaldelijk, zodat ze in een mum van tijd zo transparant zijn als het licht.

Weldra voegt zich bij de sterren het bleke schijnsel van de maan, in de videoinstallatie Link of the Moon, ondertiteld als Miko no Inori: 'het gebed van een sjamanenmeisje' (1996). Hier verschijnt Mori op vijf monitoren in een smetteloos wit tempeltje. We zien rondom dezelfde futuristische hemelkoningin die, gekroond met een sikkeltje, in de vertrekhal van een vliegveld omzichtig haar kristallen bol wikt en weegt. Is dat de kosmos in het klein? Reken maar: er zijn er warempel geen vijf van nodig om ons die kwatsch aan het verstand te brengen.

Mori evenwel, begint op dreef te komen. Kort tevoren kon ze zich nog wel eens ondubbelzinnig vrolijk maken over de verworvenheden van de consumptiemaatschappij, in immense foto's die grenzen aan de opgewekte kleurenwaan van Jeff Koons of de Nederlandse computerkunstenaar Micha Klein. Maar nu behoort haar zeemeerminnenspel in een druk bezocht zwemparadijs tot de verleden tijd. Empty Dream (1995) heette dat werk - een onmogelijke titel voor de rituele wijsheid die Mori vandaag de dag wenst uit te dragen.

Op vier gigantische reclameborden weerspiegelt ze onze eenheid met de elementen: water, aarde, vuur en lucht. Ter ontsluiting van dit panoramische New Age, jaagde ze per ufo of over het pad van de regenboog met de winden mee, langs oceanen en brandende woestijnen, tot in het geheimzinnige binnenste van een druipsteengrot. Nu eens poseert ze als een verwonderd buitenaards wezen, dan weer vouwt ze sereen haar handen, als een boeddhistische afgevaardigde. De lege ruimte tussen de vier kakelbonte computermanipulaties, is het centrum van de esoterische kosmos: ons meditatieve domein.

Het is even schrikken, die uitnodiging, en dan inpakken en wegwezen, want het mag Mori menens zijn - het goede gedrag van haar gasten kent grenzen. De kunstenares is een reddeloze prooi van haar 'Eeuwige Wet'; haar show een luxueuze luchtspiegeling. De zachte ooohs en aaahs die onwillekeurig aan de lippen van haar met ruimtebrillen getooide lekenpubliek ontglippen, gelden het wetenschappelijk wonder van de 3-D videofilm Nirvana (1997) - niet het hemelse visioen dat de door marsmannetjes begeleide geisha-godin suggereert.

Zij strooit twinkelend sterrenstof uit over onze hoofden, laat de speelgoedputti hun plingplongmuziek pal in onze oren blazen als ze over onze schouder voorbij komen vliegen, in een volmaakte optische illusie, maar al het technische vernuft van haar verzamelde hofhouding is niet bij machte de wezenloze inborst van de kunstenares te compenseren. Mori's spirituele aspiraties zijn schokkend naïef, niet alleen ongelooflijk leugenachtig, maar echt angstaanjagend leeghoofdig. Als Boeddha's Nirvana er uitzag zoals deze pretentieuze kitsch, had hij zijn eeuwige evenwicht nooit op zijn lachspieren af kunnen dwingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden