BETOOG

Welkom in Absurdistan

Zwagerman over het vermeende plagiaat van schilder Luc Tuymans

Het enige verschil tussen de schilder Luc Tuymans, veroordeeld voor plagiaat, en andere kunstenaars, is dat Tuymans een kwaaie fotograaf achter zich aan heeft zitten. 'Je zou zeggen: take the compliment, Katrijn.'

De Vlaamse (ex-)politicus Jean-Marie Dedecker. Beeld Katrijn van Giel

In de week waarin de Nederlandse kunstenares Marlene Dumas aan de Antwerpse universiteit een eredoctoraat kreeg uitgereikt vanwege haar 'algemene verdiensten', waaronder haar - meer dan eens op (kranten)foto's gebaseerde - schilderijen, tekende elders in de stad Luc Tuymans bij de Antwerpse rechtbank officieel hoger beroep aan tegen het vonnis dat tegen hem was uitgesproken vanwege het vermeende plagiaat en 'kwade trouw' bij het maken van zijn schilderij A Belgian Politician (2011), eveneens gebaseerd op een krantenfoto.

Die samenloop van omstandigheden tekent de absurditeit van dit vonnis, uitgesproken in januari van dit jaar. (Pers)fotograaf Katrijn van Giel had het proces tegen Tuymans aangespannen. Van Giel beschuldigt hem van het plagiëren van haar portretfoto uit 2010 van de Vlaamse (ex-)politicus Jean-Marie Dedecker.

Artistiek verwantschap

Dumas en Tuymans worden sinds jaar en dag vaak in één adem genoemd. Ze zijn van dezelfde generatie; beide kunstenaars spraken in interviews regelmatig over hun artistieke verwantschap; beiden bezitten een archief van foto's, door hen geselecteerd uit de dagelijkse tsunami aan beelden die internationale (social) media over ons uitstorten. Dit fotoarchief is voor beiden een van de bronnen voor hun schilderijen. Niet voor niets toonde de Antwerpse galerie Zeno X onder de titel Twice in 2013 een duotentoonstelling van Dumas en Tuymans.

Ook hun specifieke portretkunst toont een in het oog springende verwantschap. Zo maakte Marlene Dumas in 2005 The Neighbour, een portret van Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, gebaseerd op een in de media wijdverspreide portretfoto van B. The Neighbour werd aangekocht door het Stedelijk Museum Amsterdam en had in 2013 in het Stedelijk een ereplek in het museum, als inleiding bij het grote Dumas-retrospectief The Image as Burden. Nadien reisde deze tentoonstelling door naar Tate Modern in Londen. The Neighbour heet niet voor niets zo: Dumas schilderde een portret van Mohammed B., maar de geportretterde kon en kan 'iedereen' zijn, inclusief ons aller buurman.

Existentiële benauwdheid

A Belgian Politician is evenmin direct vernoemd naar Dedecker. In de versie van Tuymans kan de geportretteerde om het even welke (Belgische) politicus zijn: we zien eerst en vooral een 'tronie' van de gezant van een populistische kaste. We zien de existentiële benauwdheid van de politieke macht. We zien misschien wel onszelf. Wie zal het zeggen? A Belgian Politician laat genoeg ruimte open voor vele interpretaties.

In Vlaanderen schijnt men te veronderstellen dat iedereen elders ter wereld A Belgian Politician beschouwt en beoordeelt als afbeelding van Dedecker. Ik vroeg de Amerikaanse eigenaar van het schilderij, de kunstverzamelaar Eric Lefkofsky, naar het motief voor zijn aankoop in 2006. Via de galeriehouder van Zeno X in Antwerpen, antwoordde een woordvoerder van de verzamelaar: 'De heer Lefkofsky wist tot voor het vonnis in België niet wie de heer Dedecker is. Voor de heer Lefkofsky speelde de identiteit van de geportretteerde geen rol, niet bij de aankoop, noch in zijn - grote - waardering voor het schilderij.'

Tja.

In hetzelfde jaar (2005) dat Dumas The Neighbour schilderde, maakte Luc Tuymans het werk Secretary of State. Het is een portret van Condoleezza Rice, van 2001 to 2005 Nationaal Veiligheidsadviseur van de VS. Secretary of State maakte in 2010 deel uit van het Tuymans-retrospectief in Bozar in Brussel en is voordien aangekocht door Tate Modern. Britse kunstcritici noemden Secretary of State een moderne klassieker in de Londense museumcollectie. Het is niet denkbeeldig dat de Antwerpse rechtbank Secretary of State betrekt in een toekomstige juridische plagiaat-jihad tegen Tuymans. Want ook dit schilderij is geïnspireerd door en gebaseerd op een (pers)foto.

Verbijstering

In het vonnis noemde de rechtbank Tuymans 'te kwader trouw' vanwege zijn adaptatie van de persfoto van Van Giel. Was Dumas dan evenzeer a priori te kwader trouw toen ze het schilderij The Neighbour maakte? Het enige verschil tussen Dumas en Tuymans is dat de één niet en de ander wel een gekrenkte fotograaf achter zich aan heeft zitten. Maar maakt die krenking Tuymans dús te kwader trouw?

De internationale pers deed met verbijstering verslag van het vonnis. The Guardian noemde het 'een slechte grap'. Een kind kan zien dat schilderij en foto hemelsbreed verschillen, aldus Guardian-critricus Adrian Searle. 'In alles verschilt (de foto) van Tuymans' schilderij. De foto ziet er gewoon zweterig uit. Het schilderij van Tuymans is minder glanzend, heeft geen zwarte achtergrond en wordt overheerst door grijstinten. (...) Als je naar de details kijkt, is alles anders.'

(Tekst loopt door onder afbeelding)

Luc Tuymans: A Belgian Politician (2011) Beeld Luc Tuymans

Absurdistan

Searle sluit af met de vraag of de Belgische rechter het originele schilderij van Tuymans überhaupt wel heeft gezien of dat hij zich louter baseerde op een foto van het schilderij.

Au.

A Belgian Politician is inderdaad níét door verzamelaar Lefkofsky naar de Antwerpse rechtbank verscheept. Toch kwam de rechter tot zijn vonnis - nog nét niet op de tast.

Op onderdelen is het vonnis al even onnavolgbaar. Zo mag Tuymans het werk niet langer tentoonstellen, op straffe van een dwangsom van 500 duizend euro. Maar de kunstenaar kán helemaal niet eigenmachtig besluiten of A Belgian Politician in een museum wordt getoond! Niet hij, maar Lefkofsky, de eigenaar, besluit daarover. Mocht Lefkofsky het werk uitlenen op verzoek van een museum, dan moet niet hij maar Tuymans die dwangsom van 500 duizend euro betalen. Welkom in Absurdistan.

Het valt ernstig te betwijfelen of de Antwerpse rechter er enig benul van heeft wat plagiaat is. Een plagiator is altijd bevreesd voor ontdekking - zijn diefstal mag in geen geval worden ontdekt. Dat betekent gezichtsverlies en zelfbeschadiging.

Volstrekt andere betekenis

Tuymans verwijst in interviews juist altijd vrij secuur naar de foto's waarop hij zijn kunstwerken baseert. Zo noemde hij in 2014 de persfoto van Van Giel al 'een sterk beeld'. Je zou zeggen: take the compliment, Katrijn. Maar nee. Verder zei Tuymans in 2014 over het verschil tussen foto en schilderij: 'Het schilderij is veel groter dan de foto. En de materie is anders, namelijk verf (...) Op de foto zie je de populistische politicus Jean-Marie Dedecker, een man van vlees en bloed, die gebukt gaat onder de kwellingen van het politieke bedrijf. De fotografe heeft een beeld vastgelegd waaruit een grote empathie voor haar onderwerp spreekt. Het schilderij heeft een volstrekt andere betekenis, het toont een quasi-skeletachtige figuur, in zilverachtig licht. Het geschilderde beeld is koud en onrustig, het roept een sfeer van dreiging op en wordt huiveringwekkend. De empathie is weggeborsteld, de anekdote vernietigd.'

Tuymans' argument dat zijn schilderij is gemaakt van verf en alleen al daarom geen plagiaat kán zijn, werd sterk in twijfel getrokken. Maar waarom eigenlijk? Gerhard Richter schilderde in 1988 nauwgezet politie- en persfoto's na van RAF-terroristen, overleden in de Stammheim-gevangenis in Stuttgart. Zijn reeks werken, getiteld 18 oktober 1977, werd aangekocht door het MoMA New York. Richter zei erover: 'Ik schilderde deze foto's zo nauwgezet mogelijk over en juist daardoor creëerde ik iets totaal anders, namelijk een portrettenreeks in een uiterst langzame beeldtaal, gemaakt van verf, terwijl iedere foto de glorie van het beslissende moment benadrukt.'

Debat is losgebarsten

In een reconstructie van de aanloop naar de rechtszaak, twee weken geleden in deze krant gepubliceerd, staat dat sinds het vonnis een debat is losgebarsten tussen fotografen en schilders, met de fotografen in het kamp-Van Giel en schilders in het kamp-Tuymans. Dat is te eenvoudig. Een aantal fotografen, onder wie Dirk Braeckman, tekende een petitie tegen het vonnis. Bovendien gun je (kunst)fotografen die schematische tweedeling niet.

Draai het voor de aardigheid eens om en zie de - spannende en originele - adaptatie die de Amerikaanse fotograaf Peter Lindbergh in 2008 maakte voor Harper's Bazaar, met als model de actrice Julianne Moore. Lindbergh baseerde zijn portretfoto's van Moore op schilderijen van onder meer Modigliani, John Singer Sargent en de hedendaagse Amerikaanse schilder John Currin.

Lindbergh zette de verf van die schilders om in pixels, waarbij hij nauwgezet het licht en de compositie volgde, inclusief de kadrering van die schilderijen. Half schertsend stelde een Amerikaanse journalist aan John Currin de vraag of Lindbergh misschien plagiaat had gepleegd door zijn schilderij The Cripple (1999) om te werken tot een foto. Currin was juist vol bewondering: 'Wat een geweldig tweede leven krijgt The Cripple. Dankjewel Peter Lindbergh.'

Gewoonste zaak van de wereld

Kijk, zo kan het ook.

Wat Lindbergh maakte, staat in de eerbiedwaardige traditie van de pasticcio, vrij vertaald pastiche. Pasticcio is géén satire, maar een nauwgezette bewerking en nabootsing van een ander kunstwerk. Zonder pasticcio geen kunst, benadrukte kunstenaar en publicist Karin Hanssen in het Vlaamse kunstmagazine H Art. In vroeger eeuwen was het de gewoonste zaak van de wereld dat kunstenaars andermans schilderijen naschilderden. Hanssen noemt als voorbeeld De vaderlijke vermaning (1654) van Gerard ter Borch, dat in de loop van de eeuwen honderden keren is hergebruikt en nagebootst.

Maar ook het argument van Tuymans en zijn advocaat dat A Belgian Politician in deze traditie staat van de pasticcio, werd in de Vlaamse pers weggelachen, met een gretigheid die doet vermoeden dat men met smart heeft gewacht op het afserveren van Tuymans' intenties, poetica en (schilders)techniek.

Geen alleenrecht

In haar beschuldiging aan Tuymans benadrukte Van Giel de bijzondere kadrering van haar foto. Inderdaad, knap gedaan. Maar: de fotografe heeft geen alleenrecht op die kadrering, noch heeft zij die uitgevonden. De kadrering van haar foto deed me eerlijk gezegd sterk denken aan... Secretary of State van Luc Tuymans! Tien tegen éen dat Van Giel dit in de media wijdverspreide schilderij is tegengekomen. Bij het maken van de foto van Dedecker bootste zij die ongewone kadrering op Tuymans' schilderij na.

Een flauwe jij-bak, natuurlijk. Maar hoe moet je anders al die slechte grappen pareren waaruit het vonnis tegen Tuymans is opgebouwd? Daarom: Tuymans kan dit kadrerings-plagiaat door Van Giel niet over zijn kant laten gaan. Hij heeft maar één keuze: naar de rechter stappen. Er is immers sinds januari van dit jaar een klip-en-klare, keiharde jurisprudentie, in het leven geroepen door de Antwerpse rechtbank, waar men kijkt met de onderbuik en met de rug naar de wereld toegekeerd, een vonnis uitspreekt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.