'Welkom bij het OM: een wereld vol dilemma's'

Herman Bolhaar was als voorzitter van het college van procureurs-generaal bij veel geruchtmakende zaken betrokken. Na 34 jaar bij het OM vertrekt hij, met een waarschuwing.

Herman Bolhaar.Beeld Frans Groeliken

Bolhaar over Bolhaar, de baas van het OM

'Meneer, vindt u het leuk om boeven op te sluiten?', vraagt een jongen uit groep 8 aan Herman Bolhaar.

'Nou', antwoordt de baas van het Openbaar Ministerie, 'wat ik vooral belangrijk vind, is dat we de regels naleven om de samenleving een beetje leuk te houden.'

Het is Herman Bolhaar ten voeten uit: een man van de grote lijnen. Deze maand zwaait hij af. Zijn termijn zit erop. Sinds 1983 is Bolhaar - 61 jaar, grijs pak en zijn telefoon in de hand - verbonden aan het Openbaar Ministerie. Eerst als aanklager in Brabant, later als hoofdofficier in Amsterdam en de laatste zes jaar als hoogste baas.

Wie met hem terugblikt, komt al snel uit bij grote zaken en thema's. Want na 34 jaar boevenvangen, is hij 'steeds meer voorbij het dossier gaan kijken. Het dossier weerspiegelt een beperkte werkelijkheid. Je moet de context leren zien.'

Zo nam hij het ongebruikelijk besluit de foto van pedofiel Robert M. te verspreiden. Niet omdat M. nog opgespoord moest worden, maar omdat ouders snel zekerheid moesten hebben of hun kind ook in aanraking was geweest met deze oppasser.

Stapte hij vorig jaar zomer op het vliegtuig naar Rusland, in de hoop alsnog de ruwe databeelden van de primaire rader los te krijgen. Niet dat de verwachtingen hooggespannen waren, maar om aan de nabestaanden van de MH17-ramp te laten zien dat ze echt alles op alles hadden gezet om de zaak rond te krijgen.

En spoorde hij onlangs zijn aanklagers aan om discriminatie nog vaker te vervolgen. 'Daarom hebben we de zaak van Sylvana Simons opgepakt. Het is ook onze taak om een signaal af te geven, om een norm te markeren: wij vinden dit niet kunnen.'

Des te pijnlijker was donderdag het bericht dat een hooggeplaatste leidinggevende verdacht werd van ontucht met een minderjarige. Vincent L., plaatsvervangend hoofdofficier van het Functioneel Parket, zou betaalde seks met een 16-jarige jongen hebben gehad. En dat terwijl het opsporen en vervolgen van zedenzaken, vooral zaken waarbij minderjarigen zijn betrokken, juist een van de speerpunten is van het OM. Zo werd in 2014 veel gewag gemaakt van de Valkenburgse zedenzaak, waarin mannen tegen betaling seks hadden met een 16-jarige prostituee. Het OM wilde een norm mankeren: het bezoeken van een minderjarige prostituee is geen risicoloze aangelegenheid, en eiste flinke celstraffen. Twee mannen pleegden zelfmoord.

'Net als de rest van de organisatie ben ik erg geschrokken', zegt Bolhaar over de zaak van Vincent L.. OM-medewerkers, en zeker de leidinggevende top, vervullen een voorbeeldfunctie. 'Dat stelt hoge eisen aan integriteit. Daar mag geen twijfel over bestaan. We nemen deze kwestie zeer hoog op.'

Meer wil hij er niet over kwijt. Het onderzoek loopt nog.

Bolhaar is geen crimefighter pur sang, zoals sommige van zijn aanklagers. Nee, hij geeft de voorkeur aan het voorkomen van problemen en zoekt - mits het kan - ook naar oplossingen buiten de rechtszaal. Met die houding belandde hij zo nu en dan in een spagaat, zeggen mensen die hem kennen: tussen VVD-bewindsmannen die snel een daadkrachtig optreden eisten, en de realistische Bolhaar die er niet van houdt alleen iets voor de bühne te doen. 'Wij staan in een maatschappelijke realiteit, dus daar moet je ook rekening mee houden', zegt Bolhaar. 'Bijvoorbeeld de roep om zwaardere straffen met Oud en Nieuw. Toen heb ik gedacht: laat degenen die het vergallen op 1 januari de rotzooi opruimen. Het had wat voeten in de aarde, maar wij waren er klaar voor als organisatie. Alleen de relschopper niet. Die was nog te dronken om op 1 januari om papier te prikken.' Maar hoe het ook zij: je kunt je niet op voorhand doof tonen voor zulke geluiden, vindt Bolhaar. 'Want dan dreigt de ivoren toren.'

Daarom heeft hij deze lentedag de Haagse kantorenkolos verruild voor een bezoek op een school in Amsterdam Zuidoost. Ga je niet geregeld de wijk in, dan verlies je de band met de echte wereld, zegt hij. Dus luistert hij als de directeur van basisschool De Morgenster in Amsterdam Zuidoost vertelt dat 30 procent van deze kinderen opgroeit in armoede, dat sommige leerlingen zonder ontbijt op school verschijnen en dat ze maandag nog bedreigd is. En zit hij achter in het lokaal als wijkagenten samen met een ex-delinquent en een moslima die dreigde te radicaliseren, de kinderen vertellen over de gevolgen van pesten, terrorisme en misdaad. 'Heel mooi', zegt hij over dit programma van Epjo, een project dat het OM al jaren steunt. 'Het gaat hier niet alleen om de basisspelregels voor hun kleine wereld, maar om de fundering voor de hele maatschappij. En als je die fundering niet goed onderhoudt, wordt het huis van de samenleving dat je erop gebouwd hebt al snel wiebelig.'

Herman, zeggen mensen die hem kennen, heeft een zwak voor zulke projecten. 'Hij is een man van de kleine successen.' Geen straatvechter met harde woorden, niet iemand die snel met zijn vuist op tafel slaat, maar wel een OM-baas die critici uitnodigt in zijn kantoor om te praten.

Afgelopen jaren was het dan ook niet de baas van het OM die vaak de noodklok luidde over de staat van de criminaliteit. Die rol werd met name vervuld door burgemeesters als Peter Noordanus van Tilburg en Paul Depla van Breda. 'Is dat zo?', antwoordt hij als je hem vraagt waarom. Om er snel aan toe te voegen dat hij dat helemaal niet erg vindt. Misschien was het ook wel verstandiger, zegt een bekende. 'Het OM ligt constant onder het vergrootglas. Dan heb je een degelijke baas nodig die op z'n tijd rustige dingen zegt.'

Sterker, Bolhaar vindt het juist goed dat de burgermeesters die rol vervullen, 'ze zijn een cruciale partner'. Want veiligheid, vindt hij, is niet alleen een taak van de politie en het OM. 'Vroeger hielden wij onze kaarten te veel tegen de borst.'

Daarom ging hij in 2007 naar de toenmalig Amsterdamse burgemeester Job Cohen om met hem te praten over de aanpak van mensenhandel op de Wallen. En deed hij in 2012 mee toen burgemeester Eberhard van der Laan hem vroeg om het Top600-plan te steunen, een gezamenlijke aanpak van de zeshonderd lastigste criminelen in Amsterdam door alle mogelijke instanties.

Herman Bolhaar in gesprek met leerlingen van basisschool De Morgenster in Amsterdam.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Bolhaar over zijn wapenfeiten

Maar vlak voor zijn afscheid is het tijd voor een forse waarschuwing: er dreigt een 'onoverbrugbare kloof' tussen de politie en het OM aan de ene kant, en de criminelen aan de andere kant. In februari deden het OM en de regioburgemeesters een dringend beroep op het nieuw te vormen kabinet: er moet 930 miljoen euro extra komen voor de politie - zo'n 17 procent meer dan dat ze nu krijgt. Komt dat er niet, waarschuwden ze, dan dreigt justitie de strijd tegen de steeds complexere, internationaal opererende misdaadorganisaties te verliezen wegens een achterstand op gebied van techniek, mankracht en expertise.

Jarenlang werd door ministers en de ambtelijke top op de vraag 'hoe gaat het met de criminaliteit?' met tevredenheid verwezen naar de dalende criminaliteitscijfers. Minder inbraken, minder overvallen, minder moorden. Maar het is inmiddels ook bon ton om toe te geven dat het OM en de politie heel veel niet zien. En dat niet alleen: van de criminaliteit die wél gezien wordt, wordt een aanzienlijk deel te mager aangepakt of geheel ongemoeid gelaten. Zo wordt waarschijnlijk slechts een fractie van de cybercrime, fraude, milieucriminaliteit en corruptie opgemerkt en wordt een groot deel van de hennepcriminaliteit niet aangepakt. Het vertrouwen van de burger in de strafrechtspleging staat daardoor onder druk, stelde Bolhaar in februari. Het zijn geen constateringen waar je als topman van het OM trots van wordt.

Het kwam hem op fikse kritiek te staan. 'Wat hebben ze de afgelopen tien à vijftien jaar lopen doen, als ze zich nu opeens overvallen voelen door bijvoorbeeld cybercrime? Het zegt wat over de professionaliteit en kwaliteit van die organisaties als ze plots één miljard extra nodig hebben', reageerde Marc Schuilenburg van de VU in De Groene Amsterdammer. En hoogleraar Jan van Dijk van de Universiteit van Tilburg: 'Het is een ordinaire poging om door misleiding en bangmakerij de minister van Financiën geld uit de zak te kloppen.'

Wat Bolhaar betreft, is de kritiek 'totaal misplaatst'. Bovendien, stelt hij, heeft het OM afgelopen jaren niet stilgezeten. 'We zijn fundamenteel anders gaan werken.' Dat moest ook wel: de organisatie kampte, net als andere overheidsinstellingen, met een forse bezuinigingsopdracht. Een kwart van het budget moest eraf, de officieren functioneerden 'aan de randen van hun kunnen'.

Het lukt het OM beter om crimineel vermogen te plukken, ook wordt via zogenoemde 'verkeerstorens' geprobeerd samen met politie en de rechtbanken de planningsproblemen in de strafrechtketen op te lossen. Doel: zaken sneller op zitting brengen. Bovendien wordt inmiddels een groot deel van de kleine veelvoorkomende zaken binnen een paar dagen door de officieren van justitie afgedaan in de zogenoemde ZSM-units op politiebureaus. 'In een kleine vijf jaar zijn we een organisatie geworden die zeven dagen per week 14 uur per dag 'open' is', zegt hij.

De Raad voor de Rechtspraak uitte daar vorige week zorgen over: een uitholling van de rechtspraak dreigt als nog meer zaken buiten de rechter om worden afgedaan door aanklagers. Het gaat ten koste van de controleerbaarheid en transparantie in de strafrechtketen, stellen de rechters. Bolhaar wil er niet via de media op reageren. Het OM ziet die toename niet.

Is Bolhaar tevreden met wat hij heeft bereikt? Ja, antwoordt hij. Althans: over het meeste. Want: 'We kampen nog steeds met onder meer een te hoge werkdruk, te grote administratieve last en te weinig diversiteit onder officieren.'

Beeld anp

Bolhaar over de toekomst van het OM

Het OM is op een punt gekomen dat de organisatie zich de vraag moet stellen: hoe worden we toekomstbestendig?, zegt Bolhaar. 'De wereld om ons heen verandert zo snel.' Niet alleen internet maakt het werk van politie en justitie complexer (denk aan 'bijvoorbeeld de verspreiding van kinderporno of de verkoop van drugs'). Ook de internationalisering en professionalisering van de criminaliteit en de polarisatie in de samenleving maken het werk onoverzichtelijker. Zo treft de politie steeds professionelere drugslabs aan, gaat er in sommige buurten waarschijnlijk meer crimineel dan legaal geld rond en zijn er zorgen over het dark number aan wapens.

'We moeten ons, om het hele plaatje te zien, telkens afvragen: waar duidt dit op?' Zo kreeg Bolhaar enkele jaren geleden een telefoontje over een grote wapenvondst in Nieuwegein. 'Automatische wapens, een raketwerper, zware munitie, noem maar op. Zo'n vondst betekent dat er een markt voor zulke wapens is.'

Dat alleen al baarde de OM-baas zorgen. Die groeiden omdat hij wist dat een paar van zijn aanklagers bezig waren met een zaak die draaide om een crimineel uitzendbureau dat liquidaties op bestelling uitvoert. Gecombineerd met de wetenschap dat criminele afrekeningen steeds vaker uitgevoerd worden door jonge schutters die zonder kennis en kunde met zware wapens hun doelwit, overdag midden op straat, te lijf gaan, werd die ongerustheid nog meer gevoed. 'Je krijgt een vorm van vermenging: de reguliere maatschappij wordt erbij betrokken, terwijl je vroeger als burger niet veel te maken had met de georganiseerde misdaad.'

Wat Bolhaar betreft zijn er dan twee opties. 'Je kunt een klassiek rechercheonderzoek beginnen naar - bij wijze van spreken - het lijk in de kofferbak. Dat doen we ook.' Maar nog belangrijker, vindt hij, om te kijken naar de wereld die erachter zit. 'Want wat je op het eerste gezicht ziet, is niet altijd het complete beeld. Bijvoorbeeld: het fenomeen 'de nieuwe Oliver Twist', oftewel de jonge Roemeense zakkenroller. Zie je een zwerver? Een Roemeens jongetje dat een keer een portemonnee steelt? Of ze je een criminele organisatie die door Europa zwerft en kinderen aanzet tot stelen en van de kinderen eist dat ze aan het eind van de week een bepaald bedrag bij elkaar hebben?'

Dat complete beeld krijg je alleen niet in je eentje. 'De georganiseerde misdaad vraagt om een nog beter georganiseerde overheid', zegt hij. De gedachte van 'één overheid' is een trend die al jaren aan terrein wint, maar in praktijk nog veel hobbels kent.

Zo hebben verschillende overheidsinstanties soms tegengestelde regels, belangen en prioriteiten. Een voorbeeld: bij een politiecontrole wordt in een loods een Harley aangetroffen van een lid van een motorclub. Deze man heeft nog een schuld bij de Belastingdienst. De politie mag die schuld niet innen, en de belastingdienstinpecteur kan pas twee dagen later langskomen. Tegen die tijd is de motor al verdwenen.

Bolhaar: 'Dat kan en moet beter. Maar makkelijk zal het nooit worden. Wij, maar ook andere instanties, hebben altijd te maken met beperkingen. Als wij bij een huiszoeking kasboeken aantreffen, zullen we ze niet zomaar aan de Belastingdienst geven. We leven in een rechtsstaat, wij als OM kunnen niet alle informatie delen omdat we de privacy van de burger moeten beschermen. Welkom bij het OM: een wereld vol dilemma's.'

Beeld anp

Bolhaar over zijn erfenis

In de gang van basisschool De Morgenster loopt de OM-baas tijdens de pauze bellend rond. Want ook als hij de wijk intrekt, blijft hij bereikbaar. 'Er is even wat gebeurd', zegt hij later. Meer details kan hij niet geven.

Eind 2015 gingen hij en zijn telefoon echter onverwacht 'uit'. Een stekende pijn in zijn hoofd was de oorzaak. Van het een op het andere moment werd hij doodziek: hersenvliesontsteking.

Na zijn ziekbed, in de vier maanden dat hij herstelde, maakte hij kennis met wat voor andere mensen normaal is. Even op de fiets naar het dorp. Een ommetje met de hond. 'Of gewoon op een stoel zitten en naar buiten kijken.'

Inmiddels staat hij weer 'helemaal op de aan-stand, dat kan niet anders met deze baan'. Een ding heeft hij wel geleerd van zijn ziekte. 'Het was een rare ijdele gedachte: ik dacht dat het zou misgaan zonder mij. Maar er gaat helemaal niks mis, het OM draait wel door.'

Op 11 mei komt er een eind aan Bolhaars tijd bij het OM. Een loopbaan die in 1983 begon.

Er moeten meer gekleurde aanklagers komen bij het Openbaar Ministerie. Dat is volgens Roy Nanhkoesingh 'de enige manier om het beeld te doorbreken dat de boef zwart is, en degene die hem pakt wit is'. Hij is een van de weinige gekleurde aanklagers. (+)

De politie probeert met andere diensten een aanpak uit om drones op te sporen. Een groeiend probleem, onder meer bij Schiphol. Maar hoe betrap je een drone, als die al is gevlogen? (+)

Het OM vervolgde tweeëntwintig personen die Sylvana Simons online hebben beledigd en bedreigd. Margriet Oostveen ging naar Kudelstaart, het dorp van Marcel K. (+)



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden