Welke zorg biedt uw gemeente? Dat verschilt van Heerlen tot aan Groningen

Vanaf dit jaar zijn zorg en ondersteuning taken van gemeenten. Waar u woont en wat uw college van BenW vindt, doet er meer toe dan ooit. In Heerlen behouden hulpbehoevenden hun zorg, omdat de gemeente geld bijlegt. Groningen rekent op vrijwilligers.

Oud-notaris Hans Wachters (midden) is nu vrijwilliger bij Humanitas in Groningen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Wordt Heerlen een scootmobielstad?

Oud-mijnwerkersstad Heerlen doet er alles aan om dit jaar de thuiszorg te behouden voor haar inwoners. Dus moeten ambtenaren verlof dagen inleveren en gaat de ozb omhoog. Hoe anders is het in Groningen.

Heerlen: de praktijk

Ruim zestig jaar geleden verhuisden mevrouw Kamstra en haar man uit Friesland naar Heerlen, aangetrokken door het werk in de Limburgse mijnen. Nu woont de 91-jarige Kamstra alleen in haar seniorenappartement aan de rand van het centrum . Haar man stierf 18 jaar geleden. Eén zoon woont op Terschelling, de ander in Hengelo. Haar lichamelijk en geestelijk gehandicapte dochter verblijft in een instelling in Maastricht. Haar andere dochter is vier jaar geleden overleden. Die dochter, die in de gehandicaptenzorg werkte, zei altijd: ma, ik ga later voor je zorgen.

Thuishulp Ina (47) slaat een arm om mevrouw Kamstra heen. Als ze over haar overleden dochter spreekt, komen de emoties. Niks moeilijkers dan als ouder je kind te moeten begraven. 'Geestelijk ben ik helemaal bij, maar mijn lichaam is gewoon op', zegt Kamstra, terwijl ze met gekromde rug naar de keuken schuifelt. 'Ik kan niet zelfstandig wonen zonder mijn hulp in de huishouden, vier uur per week. Dan versmeert het hier.'

Ina doet boodschappen, poetst de wc, verschoont het bed. Ze is in dienst bij de zorgorganisatie MeanderGroep Zuid-Limburg. 'Het is dankbaar werk. Als mensen opendoen, zie je dat ze blij zijn dat je er weer bent.'

Als Kamstra er later in de week achterkomt dat ze nog een pak melk nodig heeft, vraagt ze haar buurvrouw van 84 dat voor haar mee te nemen; maar meer kan zij ook niet tillen. 'In een seniorenflat zitten we met een heleboel kneusjes bij elkaar', lacht ze. 'Daar kun je niet veel van je buren verwachten.'

Mevrouw Kamstra weet wat het is om belangeloos voor anderen te zorgen. Tientallen jaren was ze vrijwilliger voor Stichting Zonnebloem. Ze bezocht zieken en gaf handwerkles. Het lintje dat ze kreeg voor haar inspanningen prijkt aan de wand.

Nieuwe vrijwilligers van de Zonnebloem staan nu voor haar klaar als zij bijvoorbeeld vervoer nodig heeft naar haar handwerkclub. Ze maakt kaarten en is bezeten van 'papier architectuur', waarmee ze 3D-ontwerpen maakt. 'Als ik 100 ben, hoop ik die techniek onder de knie te hebben.'

Mevrouw Kamstra en thuishulp Ina uit Heerlen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Heerlen: het beleid

De drieduizend hulpbehoevende gezinnen en alleenstaanden in Heerlen voor wie de gemeente de huishoudelijke hulp bekostigt, behouden ook in 2015 hun hulp. Het enige wat voor hen per 1 januari is veranderd, is de extra eigen bijdrage van 2,50 euro per week voor het wassen en strijken van hun vuile goed.

Het is een behapbare verandering, zeker vergeleken bij het kwart van de gemeenten dat van plan is om (bijna) volledig te stoppen met de bekostiging van de huishoudelijke hulp.

Het Rijk bezuinigt flink op deze thuiszorg: bijna 40 procent. Hoe de gemeenten met dit geslonken budget de huishoudelijke hulp vormgeven, mogen ze zelf bepalen. Hoe groot de verschillen tussen gemeenten zijn, wordt nu zichtbaar: van het helemaal niet meer bekostigen van huishoudelijke hulp tot het volledig in stand houden ervan, bijvoorbeeld door er extra eigen gemeentelijk geld aan te besteden, zoals in Heerlen.

Dat de SP de grootste is in de Zuid-Limburgse gemeente, speelt zeker mee. Ook de voor de zorg verantwoordelijk wethouder Peter van Zutphen is van die partij. 'Dit is een beslissing van het hele college met ook PvdA, VVD, D66 en de Ouderenpartij Heerlen.'

Het volledig behouden van de huishoudelijke hulp in tijden van bezuinigingen noemt Van Zutphen 'een principekwestie dat we de allerzwaksten niet door de bodem laten zakken'. 'Thuiszorg is belangrijk voor personen die hun huis niet zelf kunnen schoonmaken.' Zonodig legt de gemeente geld bij: 2,6 miljoen euro per jaar.

Van Zutphen hekelt het veelgebruikte argument om de huishoudelijke hulp af te schaffen: het is toch normaal om zelf je werkster te betalen? 'Voor welgestelden is het gewoon om een werkster te hebben. In Heerlen zit 80 procent van degenen die thuiszorg ontvangen op het sociale minimum. Je zult maar de pech hebben dat je woont in een gemeente die zegt: bekijk het maar. Als de begrippen zelfredzaamheid en eigen kracht worden gebruikt als alibi om zorgvoorzieningen af te pakken, ga ik daar niet in mee.'

Heerlen is in meer opzichten royaal voor inwoners die het minder hebben getroffen. Ook de sociale werkvoorziening wordt door de stad met eigen geld overeind gehouden. Waarvan doet Heerlen dat? De Limburgse stad van 88 duizend inwoners, onder wie relatief veel ouderen en werklozen, is niet heel welvarend.

De gemeente verhoogt de onroerendezaakbelasting (ozb) voor huizenbezitters met 4,3procent. Vijf extra verlofdagen van ambtenaren worden afgeschaft. Het onderhoud van groen, wegen, straatmeubilair en het wieden van onkruid wordt tot een minimum beperkt. Zo krijgt Heerlen het eerste jaar de begroting rond.

Maar de komende jaren zullen er nog pijnlijke bezuinigingen moeten worden doorgevoerd om het extra zorgbudget bijeen te krijgen. Van Zutphen: 'Ons voordeel is dat Heerlen geen grond heeft aangekocht en dus niet zoals veel andere gemeenten daar miljoenen euro's op heeft verloren.'

De beslissing om niet te snijden in de thuiszorg werd gesteund door de hele Heerlense raad, ook de oppositie. 'De vraag is of het op de lange termijn financieel mogelijk is om alle voorzieningen in stand te houden', zegt fractievoorzitter Charles Claessens van oppositiepartij CDA. 'Als blijkt dat hiervoor bezuinigingen nodig zijn op sport, cultuur of economie, komt ongetwijfeld een discussie op gang of die zorg niet anders en goedkoper kan. Dat kan gaan schuren in de coalitie, met onder meer de VVD.'

Heerlen is zeker geen paradijs, waar we strooien met scootmobiels en trapliften, nuanceert Van Zutphen. 'Wij zijn streng: alleen als je het echt niet zelf kan, krijg je hulp.' De thuishulpen fungeren in Heerlen ook als de ogen en oren van het sociale wijkteams, net als de huisartsen. 'De thuiszorg is soms de enige die bij mensen over de vloer komt. Thuiszorgmedewerkers zien de eerste verschijnselen van dementie. Een vrijwilliger ziet dat niet.'

In Groningen moet de vrijwilliger het doen

Wie dat kan, moet voor zijn eigen zorg opdraaien. Dat is per 1 januari het devies in Groningen. Waar Heerlen extra investeert in zorg en thuishulp, doet Groningen dat niet. 'Dat is een politieke keuze.'

Groningen: de praktijk

'Security, dat klonk goed', zegt meneer Blauw (81). Het was een aardige man, die hem en zijn vrouw (75) een beveiligingsabonnement verkocht. Aan de deur, in het Groningse Hoogkerk. Voor 30 euro per maand, plus 130 euro per jaar voor nieuwe batterijen. Bij nader inzien vond het echtpaar, dat niet met hun echte naam in de krant wil, het allemaal toch wat te gortig.

'Eigenlijk bent u erin geluisd', zegt Hans Wachters. Hij buigt zich over de overeenkomst. 'En 700 euro om het af te kopen, dat is te gek. Daar gaan we iets aan doen.'

Wachters (75), gepensioneerd notaris, is actief bij het thuisadministratieproject van vrijwilligersorganisatie Humanitas. 'Ik wil me graag nuttig blijven maken.' Sinds mevrouw Blauw drie jaar geleden tijdelijk in een verpleeghuis belandde, helpt Wachters het echtpaar met hun papierwerk. Belastingformulieren, zorgverzekeringsberichten, giroafschriften. 'Al die paperassen, het lukte niet meer', zegt mevrouw Blauw. Haar man: 'Vroeger vond ik het mooi. Maar mijn ogen zijn slecht. Ik kan de brieven niet meer lezen.'

Toen Wachters tien jaar geleden als vrijwilliger begon, dreef het thuisadministratieproject op vier krachten. Inmiddels zijn het er 150. Maatschappelijk werk en welzijnsorganisaties als MEE en NOVO verwijzen steeds meer personen door naar vrijwilligers. 'Je komt bij mensen die anderhalf jaar hun post niet hebben opengemaakt', zegt Wachters. Met schulden, aanmaningen en deurwaarders tot gevolg. Voor ouderen is twee bankrekeningen soms al verwarrend.'

Het echtpaar Blauw krijgt ook nog van een andere Humanitas-vrijwilliger hulp. Die doet wekelijks boodschappen. 'We hebben laatst samen een wasmachine gekocht', zegt mevrouw Blauw. 'Geweldig toch?' Diezelfde vrijwilliger stuurde haar met een longontsteking en 40 graden koorts naar de dokter. 'Net op tijd.'

Meneer en mevrouw Blauw krijgen ook drie uur per week huishoudelijke hulp, op kosten van de gemeente. Of ze hun hulp houden, weten ze nog niet. 'Zo'n gesprek', vraagt mevrouw Blauw, 'moet je dat zelf aanvragen?' Haar dochter woont 200kilometer verderop. En de buurvrouw kan zelf amper lopen. 'Op televisie zag ik een vrouw in tranen omdat ze bang was haar hulp kwijt te raken. Toen dacht ik: Humanitas.'

Groningen: het beleid

'We gaan niet meer vanuit het stadhuis vertellen hoe het moet. We willen mee-veren op initiatieven uit de samenleving.' Het is het Groningse collegeprogramma in een notendop. Na bijna zeventig jaar PvdA-hegemonie leidt nu D66 het college met GroenLinks, VVD en toch weer de PvdA. Het motto: voor de verandering.

De vernieuwing treft ook de wijze waarop de zorg in de stad met 200duizend inwoners vanaf 2015 wordt georganiseerd, zegt wethouder Ton Schroor (D66). De gemeente doet een stap terug. Zoals in veel plaatsen komen er multidisciplinaire sociale wijkteams. 'Voor specifieke doelgroepen contracteren we specialistische zorg.' Er komen meer algemene voorzieningen in de wijk. Die komen in plaats van de dure dagbesteding waar mensen met een busje naartoe werden gebracht. Programmamanager Peter Klaassen: 'Denk aan de Stadstuin, waar activiteiten worden gecombineerd. Participatie met elkaar.'

Groningen rekent op de zelfredzaamheid van zijn inwoners. 'Mensen zullen veel meer een beroep moeten doen op hun naasten', aldus Schroor. Maar, zegt hij erbij: 'We moeten ervoor waken dat die niet overbelast raken.' Mensen kunnen bovendien hun zorg kwijtraken. 'Het klinkt hard, maar soms moeten we zeggen: nee, u krijgt niks, u kunt het zelf betalen. Heerlen stopt veel extra geld in de huishoudelijk hulp. Dat is een politieke keuze. Die keuze maken wij niet.'

Groningen had een flinke strop aan nieuwbouwproject Meerstad. Maar, benadrukt Schroor: 'Als ik 15 miljoen op de plank had, zou ik nu geen euro extra uitgeven aan het sociaal domein. We zetten middelen in voor de mensen aan de onderkant, maar willen ook investeren in andere zaken.'

Wat betreft de huishoudelijke hulp is 2015 in Groningen een overgangsjaar met 'zachte landing': ruim vierduizend 'gerechtigden' houden voorlopig hun hulp. Dat kost de gemeente 800duizend euro. In de loop van het jaar wordt via een gesprek nagegaan wie de hulp echt nodig heeft en niet zelf kan betalen. Vanaf 2016 wordt de regel: zelf regelen, zelf betalen. 'Als dat echt niet gaat, is er ondersteuning vanuit de gemeente', aldus Schroor.

Beeld Harry Cock / de Volkskrant

'Die landing is helemaal niet zo zacht', stelt Jaap Dijk, voorzitter van het Wmo-Platform Groningen. Wmo staat voor Wet maatschappelijke ondersteuning. 'Nu al gaan er ambtenaren bij mensen langs om te kijken of het wat minder kan. Mensen hebben het gevoel dat ze in de steek worden gelaten. We zijn bang dat huizen vervuild raken.' Oppositiepartij SP heeft een keukentafelgesprek-meldpunt ingericht. 'Iemand kreeg te horen: bel maar een uitzendbureau voor een thuiszorgmedewerker', zegt fractievoorzitter Jimmy Dijk. 'Je merkt dat er een D66-wethouder aan het roer staat.'

De stad kan bogen op 'een enorm vrijwilligersleger', zegt wethouder Schroor. Zo'n 1.500vrijwilligers opereren net als Hans Wachters vanuit Humanitas. De organisatie heeft tientallen initiatieven, van voorleesprojecten voor kinderen tot stervensbegeleiding. En van mantelzorgondersteuning tot migrantenspreekuur.

'De vraag naar vrijwilligers neemt toe', zegt Hennie Mulder(63), een van de weinige beroepskrachten van Humanitas. 'Veel zorgorganisaties moeten bezuinigen. Het wordt spannend of wij dat kunnen opvullen.' Uitgaan van wat mensen zelf en samen kunnen past bij de filosofie van Humanitas. Maar, waarschuwt Mulder: 'We laten niet alles over de schutting gooien. Wij zijn geen professionele hulpverleners. Huishoudelijke hulp, daar zijn wij niet voor.'

Humanitas krijgt extra geld voor mantelzorgondersteuners. Het is echter niet voor elke hulpvraag makkelijk vrijwilligers te vinden. Voor terminale begeleiding in het hospice is een vrijwilligersstop ingesteld. Te veel personen willen dat doen. Mensen die psychiatrische patiënten willen bezoeken, zijn echter lastig te vinden.

'Vrijwilligerswerk betekent soms ook dat je dingen moet doen die je niet leuk vindt', zegt gepensioneerd ambtenaar Eelco de Haan(67). Hij geeft taalles, bezoekt een oudere man én coördineert de werkzaamheden van andere vrijwilligers. Mensen moeten leren hun eigen netwerk aan te spreken, vindt hij. 'Ik maakte eens mee dat er kinderen op bezoek waren die mij als bediende behandelden.'

Ook de gemeente moet wennen aan haar nieuwe rol. Dat ondervond wethouder Schroor toen hij begin november de nieuwe website van de sociale wijkteams lanceerde, met allerlei tips om zelfredzaamheid te vergroten. Zoals: 'Als u te weinig verdient, kunt u proberen een betere baan te zoeken.' En: 'Heeft u een drank- of drugsverslaving? Probeer hiermee te stoppen.'

De ophef die volgde, kreeg landelijke media-aandacht. Schroor: 'We willen mensen zoveel mogelijk zelf laten doen. Maar tegelijkertijd willen we mensen helpen het zelf te doen. Dat kan als belerend worden ervaren. Dat is het spanningsveld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden