ANALYSE

Welke vluchtelingen kunnen terug naar huis?

Welke landen zijn veilig genoeg om vluchtelingen naartoe terug te sturen? Afghanen kunnen best terug naar delen van hun land, vindt Duitsland. Somalische bestuurders vragen landgenoten zelf om terug te keren.

Migranten uit Afghanistan en Syrië wachten bij een dranghek in de Servische stad Presevo.Beeld epa

Na Syriërs vormen Afghanen de grootste groep migranten en vluchtelingen die hun heil zoeken in Europa. Terwijl Syriërs een voorkeursbehandeling krijgen bij het aanvragen van asiel, vinden landen als Duitsland, Noorwegen en Oostenrijk dat Afghanistan veilig genoeg is om asielzoekers terug te sturen - althans delen van het land.

Afghanen zelf denken daar anders over. De Taliban rukken op. Met de gestage inkrimping van de buitenlandse troepenmacht kan de veiligheidssituatie er alleen maar slechter op worden.

Somalië

In Somalië is behoefte aan alles; industrie, handel en diensten. De regering hoopt vluchtelingen met een promotietoer over te halen terug te keren naar huis (+).

Afghanen op de vlucht

Sinds begin dit jaar hebben ongeveer 120.000 Afghanen hun land verlaten met bestemming Europa, meldt de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). Volgens woordvoerder Zia Gulam, zelf een Afghaan, vrezen velen 'dat de Taliban heel Afghanistan onder controle krijgen'.

Afghanen vormen bijna eenvijfde deel van de vluchtelingen die via de Middellandse Zee Europa bereiken, blijkens cijfers die de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR afgelopen week publiceerde. In de toptien van nationaliteiten prijken Afghanen op de tweede plaats, zij het op grote afstand van Syriërs. Die zijn goed voor meer dan de helft van het aantal vluchtelingen.

Het Afghaanse vluchtelingenvraagstuk is 'het langstslepende in de wereld', beklemtoonde de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen Antonio Guterres onlangs. Decennialang verkeert Afghanistan in oorlog. De Afghaanse diaspora strekt zich uit over zeventig landen. Volgens Guterres krijgt de situatie in Afghanistan en de buurlanden Pakistan en Iran, met miljoenen Afghanen binnen hun grenzen, onvoldoende internationale aandacht nu Syriërs in het middelpunt van de belangstelling staan.

(Tekst gaat verder onder grafiek)

Verslechterde veilighiedssituatie

In Nederland wonen ruim 43 duizend Afghanen. Vorig jaar vroegen volgens VluchtelingenWerk Nederland 500 Afghanen asiel aan, dit jaar loopt het aantal asielzoekers waarschijnlijk op tot meer dan het dubbele. De Immigratie-en Naturalisatiedienst (IND) ziet een duidelijke trend sinds vorig jaar.

De verklaring van de Afghaanse migratiedeskundige Gulam luidt 'dat de veiligheidssituatie vooral de laatste twee jaar sterk is verslechterd'. In die periode is het aantal buitenlandse (vooral Amerikaanse) troepen in zijn land aanzienlijk verminderd. Leger en politie kunnen op eigen kracht de Taliban niet het hoofd bieden. De Amerikaanse president Barack Obama erkende dat vorige maand. Hij brak zijn belofte om volgend jaar, vlak voor zijn vertrek uit het Witte Huis, de laatste troepen terug te trekken. Obama kondigde aan dat er ook in 2017 Amerikaanse militairen in Afghanistan zullen zijn, met name om leger en politie te trainen.

20 procent van Afghanistan is in handen van de Taliban, volgens The Long War Journal, een Amerikaanse onlinekrant die de opkomst van extremistische bewegingen in kaart brengt. Elders heeft de Taliban 'grote invloed', vooral in afgelegen gebieden.

(Tekst gaat verder onder grafiek)

Opvang in de regio

Volgens de UNHCR staan 2,5 miljoen Afgaanse vluchtelingen geregistreerd in de buurlanden Iran en Pakistan. 'Iran zegt dat er bovendien zo'n anderhalf miljoen niet-geregistreerde, dus illegale vluchtelingen in het land zijn. Pakistan noemt een aantal van circa een miljoen,' aldus Muhammed Nader Farhad, UNHCR-woordvoerder in Kabul. Qua 'opvang in de regio' steken Afghanen daarmee Syriërs naar de kroon.

'De meeste illegalen in de buurlanden waren daar al lang geleden als vluchteling,' zegt de Afghaanse IOM-medewerker Gulam. 'Ze kwamen terug naar Afghanistan na de val van het Talibanbewind, begin deze eeuw, maar voelen zich door het toegenomen geweld gedwongen weer naar Pakistan en Iran te gaan.'

De Afghaanse 'spijtoptanten' krijgen in beide landen niet voor de tweede keer de vluchtelingenstatus. Dat heeft volgens Gulam funeste gevolgen: 'Wie illegaal is, heeft geen recht op basisvoorzieningen zoals onderwijs voor hun kinderen en onderdak. In feite hebben ze geen enkel recht. In Iran worden illegalen vaak opgepakt, in de gevangenis gegooid en gemarteld.'

Een jonge Afghaan vertelde het Afghaanse persagentschap Tolonews onlangs over zijn slechte ervaringen in Iran. 'Politieagenten en soldaten behandelen ons niet als mensen,' zei hij, nadat hij was gedeporteerd naar Afghanistan. Hij was niet van plan in Iran te blijven, maar wilde met vrienden naar Europa reizen.

'Iran en Pakistan willen van de Afghanen af,' zegt IOM-medewerker Gulam. Er wordt, stelt hij, door die landen dan ook niets gedaan om hen een fatsoenlijk bestaan te bieden.

(Tekst gaat verder onder grafiek)

Terugkeer

Niet zonder trots meldde UNHCR-baas Guterres onlangs dat 54.000 Afghanen dit jaar zijn teruggekeerd naar hun land, evenveel als in 2013 en 2014 samen. De meesten komen uit delen van Pakistan waar het door toedoen van de Taliban zeker zo gevaarlijk is als in Afghanistan. Guterres prees nieuwe initiatieven van de Afghaanse president Ashraf Ghani om samen met de buurlanden en de UNHCR programma's op te zetten voor de terugkeer van vluchtelingen. Het gaat om 'vrijwillige, veilige en waardige repatriëring.'

Alleen geregistreerde vluchtelingen komen ervoor in aanmerking, verduidelijkt UNHCR-medewerker Farhad in Kabul. 'Het programma voorziet in financiële steun voor diegenen die terugkeren. Ook hebben ze recht op een stuk land en huisvesting'. Vluchtelingen bepalen zelf of ze het veilig genoeg vinden in Afghanistan. Farhad: 'Ze nemen hun eigen beslissingen, we moedigen ze niet aan.'

De vraag of Afghanistan veilig genoeg is om vluchtelingen terug te sturen, houdt ook de gemoederen in Europa bezig. De christen-democratische Duitse minister van Binnenlandse Zaken Thomas de Mazière noemde het vorige week 'onaanvaardbaar' dat Afghanistan nummer twee is op de lijst van landen waaruit vluchtelingen afkomstig zijn. Volgens hem zijn er wel degelijk veilige streken in Afghanistan. President Ghani verzekerde Berlijn dat Afghanistan afgewezen asielzoekers zal 'terugnemen', nadat een van zijn ministers had gezegd dat Duitsland juist meer Afghaanse vluchtelingen moet opvangen.

(Tekst gaat verder onder grafiek)

Vluchtelingenstroom

De Duitse bewindsman kreeg in eigen land het verwijt dat hij vooruitloopt op de samenstelling van een lijst met 'veilige landen van herkomst.' Momenteel werkt de Europese Commissie aan zo'n lijst, mede op aandringen van Duitsland en Nederland.

Vluchtingenwerk Nederland beschouwt grote delen van Afghanistan als 'erg onveilig', met name voor vrouwen, etnische minderheden en homoseksuelen. Het aantal Afghanen dat vrijwillig naar het vaderland terugkeert, is gering. Dit jaar vertrokken zestien personen vanuit Nederland naar Afghanistan via de IOM, die hen met geld en mankracht helpt een nieuw bestaan op te bouwen. Het zijn er nog minder dan in 2012 (93 personen), 2013 (65) en 2014 (36).

In de door IOM Nederland opgestelde top tien van vertrekkende migranten komen Afghanen dit jaar niet eens voor. De Afghaanse medewerker Gulam verwacht dat slechts weinigen van de miljoenen Afghanen in de diaspora terug willen. 'Waar het vandaag veilig is, kunnen de Taliban morgen toeslaan.'

Daarom ook zal de stroom vluchtelingen richting Europa aanhouden. Sayid Karim Hashimi (23), uit de door hevige gevechten geteisterde provincie Kunduz, vertolkte het gevoel van veel landgenoten toen hij dezer dagen in Kroatië tegen The New York Times zei: 'Er is geen toekomst in Afghanistan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden