Welke koers gaat Lilian Marijnissen met de SP varen?

'Er wordt tegen mij gezegd: je mag niet zo streng zijn als Jan, niet zo pittig als Agnes en niet zo lief als Emile'

In de kamer van de nieuwe fractievoorzitter van de SP hangen nog de posters van haar voorgangers. Hoe wil Lilian Marijnissen haar leiderschap gestalte geven? Welke koers gaat ze varen?

Lilian Marijnissen. Foto Andy Tan

Pas tien maanden is ze Kamerlid en vandaag precies een maand fractieleider van de SP. Aan Lilian Marijnissen (32) de taak om de impasse bij de Socialistische Partij te doorbreken. Het potentieel van Emile Roemer bleek bij de afgelopen drie verkiezingen (2010, 12 en 17) maximaal vijftien zetels. Een volgende keer zou hij niet beter presteren, zei hij half december bij zijn afscheid. Een nieuwe generatie moet nu doen waartoe hij niet in staat bleek: van de SP de grootste linkse partij maken, met de SP gaan regeren.

Die volgende generatie heet wederom Marijnissen. Een naam die twaalf jaar geleden goed was voor 25 zetels, een SP-record. Maar dochter Lilian is de vergelijkingen met vader Jan beu. 'Er wordt tegen mij gezegd: je mag niet zo streng zijn als Jan, niet zo pittig als Agnes en niet zo lief als Emile. Ik heb het allemaal gehoord. Ik doe mijn eigen ding.' De verhalen over haar jeugd met twee politiek actieve ouders zijn bijna cliché. Haar plannen als SP-voorvrouw zijn nog grotendeels ongewis. Wat voor leider wil ze zijn? Welke koers wil ze varen? De 'lieve' Roemer had het bij vlagen zwaar in debatten. Blijft het 'toptalent' (dixit Roemer) ondanks haar onervarenheid beter overeind?

Ze heeft haar intrek genomen in de kamer van haar voorganger. In de aanpalende wachtruimte hangen posters van Roemer en Kant aan de muur. Elk spoor van Marijnissen ontbreekt nog. Des te zichtbaarder was ze afgelopen weken op televisie. DWDD, WNL, EenVandaag, ogenschijnlijk ontspannen staat ze cameraploegen te woord en praat mee in talkshows. Behendig lanceert ze politieke plannetjes - zeggenschap voor werknemers, gratis kinderopvang - aan televisietafels. Even later gaat de SP-compilatie via sociale media naar de achterban.

Beheerst u het ambacht van politicus al?

'Dat klinkt zo pretentieus om over jezelf te zeggen. Ik hoop dat ik erin slaag ons verhaal te vertellen. Ik wil het ideologische debat, de grotere analyse, samenbrengen met praktische oplossingen. Wij moeten een menselijk en sociaal alternatief combineren met duidelijke kritiek op het kabinet.'

Wat voor SP-leider gaan we de komende jaren zien?

'Ik hoop - ja, dat is nogal wat om te zeggen - dat ik mensen hoop kan geven. Ik merk dat mijn eigen generatie daar behoefte aan heeft. Dat zijn de mensen die op onzekere contracten zitten, die zijn opgegroeid in een systeem van kapitalisme en neoliberalisme. De opbouw van de verzorgingsstaat was iets van voor mijn tijd. Mijn generatie leeft in een tijd waarin wordt afgebroken wat van ons allemaal is. Het is aan de SP om te laten zien dat het anders kan. Dat doen we met praktische acties in de buurten - tegen schimmelwoningen, tegen het sluiten van een school - maar ook door de grote discussies te voeren over bijvoorbeeld marktwerking in de zorg. Ideologisch debat en pragmatische actie, dat verwachten mensen van de SP.'

16 was Marijnissen toen ze met voorkeursstemmen in de gemeenteraad van Oss werd gekozen. De wet schreef voor dat ze pas op haar 18de tot de raad kon toetreden. Ze bleef dertien jaar raadslid, tot ze eind 2016 als nummer drie debuteerde op de SP-lijst voor de Tweede Kamer. Dat was ook het moment waarop ze, na acht jaar, afscheid nam van de FNV. Daar had ze zich ontpopt tot actievoerder en vakbondsbestuurder, iets wat ze gemeen heeft met de nieuwe partijvoorzitter en oud-vakbondsman Ron Meyer.

'We hadden dezelfde werkwijze, systematisch, planmatig. Alles heeft een tijdlijn en een doel. Zo gaan we ook bij de SP te werk, met Excelsheets aan de muur, een grote database waarin we gegevens registreren en een belteam dat mensen belt met de vraag of ze betrokken willen worden bij onze acties. We hebben geleerd dat mensen wel actief willen worden, maar dan moet je het ze wel eerst vragen. Het klinkt heel logisch, maar dat gebeurde in het verleden niet altijd.'

Lilian Marijnissen. Foto Andy Tan

Had u niet vakbondsvoorzitter willen worden in plaats van leider van een relatief kleine partij?

Lacht: 'Wat zeg je nu? Je bedoelt van potentieel de grootste partij van Nederland! Ik heb het FNV-voorzitterschap nooit geambieerd, al is het me wel vaak gevraagd door journalisten en leden. Dat beschouwde ik als een compliment. Mensen suggereerden ook wel dat Ron en ik met een bepaald plan bij de FNV zouden zitten, dat wij eropuit waren om het over te nemen. Ik heb er erg om gelachen.'

Maar het plan bleek: het duo Meyer-Marijnissen aan de macht bij de SP.

'Ja, krijg je dat weer, alleen wisten wij niet van het bestaan van dat plan, maar goed... Er wordt gezegd: het was voor Marijnissen een gebaand pad. Maar voor mij was dat allerminst zo.

'De afweging om Kamerlid te worden was helemaal niet makkelijk. Emile vroeg me in 2012 al of ik op de Kamerlijst wilde. Toen heb ik nee gezegd. De FNV is een organisatie met een miljoen leden, met een gigantische organisatiekracht, een goedgevulde kas, het is een enorme partner in het polderoverleg. Je kan als sterke vakbeweging zoveel betekenen in het leven van gewone mensen. Ik heb lang zitten dubben waar ik het meest effectief kon zijn. Vijf jaar geleden was de keuze: bij de FNV.

'Ik deed de cao-ouderenzorg, de grootste cao van Nederland, een half miljoen mensen. Daar stuitte ik op de invloed van de politiek: de thuiszorg werd gehalveerd, honderdduizend man stond op straat. Dat kreeg ik voor de kiezen. Dan kan je nog zo'n goede cao afsluiten, die mensen hebben er niks meer aan. Toen ging het kriebelen.

'Toen Emile mij halverwege 2016 opnieuw vroeg, is bij mij het denken wel begonnen. Toen heb ik de knop omgezet.'

Toen u Kamerlid werd, werd u vaak gevraagd - ook vanwege uw naam - of u het leiderschap ambieerde. U zei dan: eerst een goed Kamerlid worden.

'Ik heb nooit gezegd: ik wijs die mogelijkheid (van het leiderschap) resoluut af. Ik heb ook nooit gezegd: dat is mijn plan. Ik vind oprecht dat je eerst een goed Kamerlid moet worden en laten zien dat je dat beheerst.'

Heeft u daar genoeg tijd voor gehad?

'Ik had niet verwacht dat de vraag zo snel op tafel zou komen. Maar ik ben nu Kamerlid en dat doe je met verve en dan komt plots die mogelijkheid.'

U had nog niet één groot Kamerdebat gevoerd. Het debat over de zorgbegroting moest nog plaatsvinden.

'Sterker nog, dat debat was op de dag van de persconferentie. Dus die heb ik nét niet gehaald, nee klopt ja. Maar ik heb wel een aantal debatten over het eigen risico gevoerd. Ik kreeg de hele oppositie achter een motie om dat met 100 euro te verlagen. Ook in de formatietijd heb ik leuke debatten gedaan.'

U behoorde tot de paar fractieleden aan wie Roemer in oktober al zijn vertrek aankondigde. De rest van de fractie - en de buitenwereld - hoorde het in december. U zei bij De Wereld Draait Door dat hij zich ervan wilde vergewissen dat er een opvolger was. Roemer had u al op het oog?

'Dat moet je aan hem vragen. Ik heb begrepen dat hij hier niet de tent uit z'n klauwen wilde laten vallen. Daar heb ik onwijs respect voor. Want hoe vaak vertrekt hier niet iemand met gezeik, met bloed aan de muur? Niks van dat bij ons. Emile heeft zijn eigen moment bepaald. Dat bedoelde ik toen ik zei dat hij zich ervan wilde vergewissen dat er in elk geval één kandidaat-opvolger zou zijn.'

Heeft u hem toen snel laten weten dat u beschikbaar was?

'Ja, dat geloof ik wel. Ik kan me niet het precieze moment herinneren dat ik de keuze maakte.'

Uw fractiegenoot Sadet Karabulut wilde ook fractieleider worden. Is het eerlijk dat zij, in tegenstelling tot u, slechts 24 uur de tijd had om over die keuze na te denken?

'Het is in elk geval een gebruikelijke gang van zaken. Zo ging het andere keren ook. Dus ja, ik denk het wel. Emile kiest zelf wie hij in vertrouwen neemt. Ik had geen voorsprong, ik mocht er niet over spreken. Ik heb het ervaren als een fijn en goed proces. We kregen er ook veel complimenten voor, ook van buiten de SP. Zoals Emile afscheid nam en hoe het tussen Sadet en mij is gegaan. We hebben in de fractie voor de stemming tegen elkaar gezegd: we gaan als één team de deur uit. Mooi toch als dat zo kan?'

Marijnissens voorganger scoorde steevast hoog in ranglijstjes over betrouwbaarheid, maar Roemer had het moeilijk als tegenstanders zijn voorstellen onder vuur namen. In de aanloop naar de laatste verkiezingen ging het mis bij de verdediging van het Nationaal Zorgfonds, een prestigeproject van de SP om de zorgverzekeraars buiten spel te zetten. Vragen naar de financiële onderbouwing en de fiscale gevolgen deed Roemer af als 'ditjes en datjes'. Het leidde tot hoongelach van andere partijen.

Lilian Marijnissen en haar voorganger Emile Roemer. Foto anp

'Verliezen of winnen doe je als team', zei u onlangs. Was dit debat over het zorgfonds ook het falen van het team?

'Ik vind dat lastig, ik was daar niet bij. Ik ben nul betrokken geweest bij de voorbereiding. Uiteindelijk is het wel zo dat je als kopman of kopvrouw, nog meer dan de rest, moet leveren. Je staat gewoon in de frontlinie, dat voel ik wel zo.'

U staat nog steeds achter het Nationaal Zorgfonds?

'Of ik daar achter sta? Nou en of. Natuurlijk. Dat gaat er ook komen. Schrijf dat maar op.'

Er is zes tot tien jaar tijd voor nodig om zo'n stelselwijziging door te voeren...

'Nee, dat is niet waar. Dat was een aanname van een van de fractieleiders.'

Dat is wat het CPB heeft berekend.

'Er lopen allerlei discussies door elkaar. De aanname was dat wij de hele boel willen nationaliseren, maar dat willen wij helemaal niet. Wat wij voorstellen is dat er één landelijke zorgverzekeraar komt. Dan heb je niet meer allerlei verschillende hoofdkantoren, met verschillende callcenters, met verschillende directies die allemaal een miljoen per jaar maken, snap je. We willen het centraal in een hand brengen en regionaal uitvoeren.'

Het CPB heeft uw eigen plan doorgerekend en concludeert dat het zes tot tien jaar kost om zo'n transitie voor elkaar te krijgen.

'Ligt eraan, het kan heel snel, het kan ook in fases. We hebben ook steeds gezegd: er is geen blauwdruk. Het gaat om de grote gedachte. De markt heeft geen moraal en past daarom niet in een sector als de zorg, want het is ons algemeen belang.'

Hoeveel kost zo'n transitie naar één zorgfonds?

'We denken uiteindelijk, maar dat is onze aanname, dat het ook geld gaat opleveren. Omdat je die concurrentie eruit sloopt, omdat je bureaucratie vermindert. Vraag maar aan een psychiater of een wijkverpleegkundige hoeveel tijd ze extra kwijt zijn door al die verschillende verzekeraars met verschillende contracten en polissen. Die kunnen het je haarfijn uitleggen. Ze zijn 40 procent van hun tijd kwijt aan papierwerk. 40 procent! Als je dat even laat indalen, dat is toch gestoord? Maar dat neemt het CPB dan weer niet mee in de berekeningen.'

Een jaar geleden stond een grote Zorgfonds-demonstratie op het Malieveld. De laatste tijd hebben we er weinig meer over gehoord.

'Met dit kabinet was het duidelijk dat er op dit moment geen zorgfonds gaat komen. De strijd gaat door en we pakken 'm weer op richting de gemeenteraadsverkiezingen. Het is heel ideologisch en misschien is het inderdaad een abstracte discussie, maar tegelijkertijd maken we het praktisch door actie te voeren tegen het eigen risico of lokaal in Zutphen via de gemeente thuiszorg te organiseren.'

Een van de grote politieke vraagstukken van dit moment is migratie. De formatiepoging met GroenLinks liep erop stuk. Klaver wilde niet tekenen voor migratiedeals met Afrika, zoals de EU eerder sloot met Turkije. Uw partij noemde de Turkijedeal 'een smerige deal'. Hoe denkt u daarover?

'Dat ging er over dat we ons afhankelijk maken van een land als Turkije. Het akkoord is een feit, maar wij hebben inderdaad tegen gestemd.'

Bent u principieel tegen vluchtelingendeals met een Afrikaans land?

'Of wij instemmen met een vluchtelingendeal hangt af van de context van zo'n deal. Met welke regering sluit je zo'n deal? Dat maakt nogal uit. Heel lastig om daar principieel iets over te zeggen.'

Het ligt aan de context... Dan bent u er dus niet principieel op tegen dat asielaanvragen niet meer in Europa worden gedaan maar alleen daar?

'Het zou toch idioot zijn als je daar niet voor bent? Ik bedoel, in principe wil je natuurlijk dat mensen in de regio worden opgevangen.'

Als er een deal komt met bijvoorbeeld Marokko zijn jullie daar niet principieel tegen?

'Nee. Er zijn toch meerdere varianten mogelijk. We moeten dat goed bekijken. Het is niet iets waar je principieel voor of tegen bent.'

Zijn er veel Afrikaanse landen te bedenken waar de situatie beter is dan in Turkije?

'Nee. Dat zeg ik toch ook niet?'

Maar hoe kan de SP tegen een deal met Turkije zijn en openstaan voor een deal met een Afrikaans land?

'Die Turkijdeal is iets waar we nu inzitten. Je kunt mij toch niet kwalijk nemen dat ik nu niet ga speculeren over een mogelijke deal over een paar jaar met een Afrikaans land.'

Hoe had de SP in de 2016 de vluchtelingencrisis aangepakt zonder Turkijedeal?

'We moeten het grotere verhaal vertellen, bijvoorbeeld over de permanente oorlogen die wij als Nederland ook hebben gesteund. Meer bommen leidt tot meer vluchtelingen. We gooien bommen en bommen en krijgen er IS voor terug. Dat is een geluid dat je niet veel hoort in Den Haag, maar dat is wel het geluid dat wij laten horen. Hier in Den Haag wordt je dan al snel weggezet als niet-realistisch.'

Er komen toch geen vluchtelingen uit Afrika omdat we daar bommen op gooien?

'Klopt. Uiteindelijk is het toch ook een verdelingsvraagstuk. Met Afrika. En dat is niet om het weer op de lange baan te schuiven. Die mensen komen het hier halen als er niks verandert.'

Op de lange termijn moet er een herverdeling in welvaart komen tussen Afrika en Europa?

'Zeker.'

Hoe ziet u die herverdeling?

'Herverdeling is de politiek die wij daar voeren.

'Dat wij daar de grondstoffen weghalen. Dat wij daar in de lagelonenlanden de fabrieken neerzetten. De race naar beneden die je mondiaal organiseert.

'We moeten ervoor zorgen dat zo'n continent gelijke kansen krijgt. Dat is nu niet het geval.'

Volgens Peter Kanne van onderzoeksbureau I&O Research kan de SP de grootste partij worden als zij een stevig, conservatief sociaal-cultureel geluid laat horen.

'Met 'eigen mensen eerst' heb ik helemaal niks. Ja, een deel van onze mensen zit bij Wilders en bij Baudet. Ze zien in Wilders een laatste reddingsboei, iemand die 'zegt waar het op staat'. Wij moeten hem ontmaskeren.

'Forum voor Democratie stemde voor kortingen op Wajong-uitkeringen, de PVV stemt tegen gelijke behandeling van vrachtwagenchauffeurs.'

U noemt sociaal-economische zaken. Wilders en Baudet spreken vooral over cultuurverschillen tussen groepen. Waar staat de SP in die discussie?

'Ja kijk, als je in Nederland woont heb je de Nederlandse waarden en normen te accepteren. Dat is onze Grondwet - man en vrouw gelijk, om maar iets te noemen. Maar het gaat ook over omgangsvormen. Als ik bij Nieuwsuur zie dat vrouwen achter in een collegezaal zitten, dan word ik echt misselijk. Als homo's in elkaar worden gemept, is dat verschrikkelijk. Dat moeten we keihard aanpakken. Zo gaan we in Nederland niet met elkaar om. Punt. Als je hier bent, heb je je naar Nederlandse omgangsvormen te schikken. Daar doen we geen concessies aan.

'We hebben vrijheid van godsdienst, een belangrijk verworven recht. Wilders wil daarvan af, dat is belachelijk. Maar gelijkheid van man en vrouw is ook zo'n verworven recht. Als je daaraan wil tornen, gaan we je niet strafrechtelijk achtervolgen, maar we gaan je wel net zo lang achtervolgen tot je tot inkeer komt.'

Wat betekent dat: 'achtervolgen tot je tot inkeer komt'?

'Ik vind dus dat we die discussie moeten voeren. En duidelijk moeten maken waar we als SP staan. Of je nou in Staphorst woont of op Kanaleneiland: als jij als twee mannen hand in hand wil, dan ga je hand in hand. En als iemand daar iets van vindt, dan staan wij als SP vooraan om dat te bestrijden.'

De SP stond in die discussie de afgelopen jaren niet vooraan. Wilders en Baudet wel.

'Je hebt waarschijnlijk gelijk dat dit onderbelicht blijft bij ons, want die mensen zoeken hun heil bij Wilders. Ik wil ze terugwinnen, want die mensen horen bij ons.'

Roemer sorteerde in verkiezingscampagnes meermaals voor op regeringsdeelname, toch bleef de SP altijd in de oppositie. Hoe denkt u over regeren?

'Natuurlijk willen wij regeren, maar de context en omstandigheden zijn nogal relevant. We hebben altijd gezegd: we gaan niet regeren met een rechts blok. Jesse Klaver heeft het geprobeerd, maar hij kwam van een koude kermis thuis. Dat hadden wij al voorzien.'

Blijft de SP de VVD uitsluiten?

'Wat vooral relevant is, is dat er geen rechts motorblok is, maar een links motorblok.'

U bent bereid tot samenwerking met de VVD als linkse partijen de meerderheid hebben in zo'n coalitie?

'Dat is lastig. De VVD staat op zoveel fronten zover van ons af dat ik het wel zeer onwaarschijnlijk acht dat wij het daar ooit mee eens kunnen worden. Ja, lokaal en provinciaal kunnen we dat wel, maar met deze VVD van Rutte, ik zie het niet gebeuren. Zij willen meer markt, wij minder. Zij willen meer Europa, wij minder.'

Zolang Rutte de leider is gaat de SP niet met de VVD in zee?

'Nee, dat denk ik niet.'

Links bevindt zich op een dieptepunt. SP, GroenLinks en PvdA hebben opgeteld slechts 37 zetels. Weet u dat tij te keren voor de volgende verkiezingen over 3,5 jaar?

'Voor minder doen we het niet. De SP kan de grootste worden, dat denk ik echt. Mensen moeten denken: ja daar zie ik een sociaal alternatief. We moeten de hoop waarmaken. Als ik dat gevoel een stem kan geven, dan zie ik kansen.'


Lilian Marijnissen, vanzelfsprekende leider van de SP

Fractievoorzitter Lilian Marijnissen is in alles een kind van de partij. Nu moet de 'geboren leider' de SP naar nieuwe hoogten opstuwen. En haar vader doen vergeten, schrijft politiek redacteur Frank Hendrickx in deze analyse.

Vorig jaar interviewden we Lilian Marijnissen, toen net Kamerkandidaat voor de SP. 'Ik hoop dat ik authentiek kan blijven, dat mensen denken: verrek, die zegt waar het op staat.'

Meer over