Welke eeuw?

HIJ MOEST door de Democraten nog als hun kandidaat voor het presidentschap worden gekozen, toen Clinton de eerste buitenechtelijke dame op z'n bord kreeg....

Jefferson - Amerika's derde president tussen 1800 en 1808 - is in de Verenigde Staten door de jaren heen de politieke icoon bij uitnemendheid gebleven. Misschien niet eens om z'n twee ambtstermijnen - al wist hij in 1803 met de spectaculaire aankoop van het Louisiana-territorium het grondgebied van de nog prille republiek in één klap te verdubbelen - maar vooral als auteur van de roemrijke onafhankelijkheidsverklaring, als de voorbeeldige founding father.

Ter herdenking van z'n 250ste geboortedag zou hij in de loop van 1993 weer extra in het zonnetje worden gezet. Er stonden drie nieuwe biografische studies op stapel, drie filmportretten waren in de maak, een grote expositie werd voorbereid, en naar goed Amerikaans gebruik reisden 'impersonators' rond die, al dan niet gekostumeerd, gekapt en geschminkt als een achttiende-eeuwse Verlichter, lezingen hielden (en vragen beantwoordden), zoals Jefferson ze gehouden zou hebben. De populairste was een man genaamd Clay Jenkinson, die in april 1993 optrad in het Witte Huis, waar de nog maar kort tevoren geïnstalleerde Clinton gastheer was op een galafeest ter ere van zijn grote voorganger. Jenkinson deed er nog eens speciaal z'n best op z'n historische rol, en stal aller harten door voor te doen hoe Jefferson zou hebben gereageerd op de net ontloken Whitewater-affaire: 'Dat gaat niemand iets aan.'

Hij onthield zich van enigerlei toespeling op wat Joseph Ellis (die het bovenstaande optekende in American Sphinx) 'the Sally question' noemde: het gerucht dat Jefferson met een van z'n slavinnen een jarenlange onwettige relatie heeft gehad, waaruit ook kinderen zouden zijn geboren. Dat verhaal dook al op in 1802 en zou uit wrok zijn gelanceerd door een ontslagen ambtenaar, maar betrouwbaar of niet: de kranten lustten er ook toen al pap van. De president was weliswaar al een aantal jaren weduwnaar, maar het ging de pers ook niet zozeer om de onwettigheid van de verhouding als wel om de voor die dagen nog pikante bijzonderheid dat het liefje een zwarte was.

Jefferson wees alle suggesties hooghartig van de hand, maar door de jaren heen is de geschiedenis hem (en zijn nagedachtenis) blijven achtervolgen - tot en met het jubileumjaaar 1993, waarin tijdens een geënsceneerd proces een getuige à charge naar voren werd geschoven die bezwoer een nazaat te zijn van de door Jefferson bij Sally Hemings verwekte bastaard. En nog altijd zijn er (amateur)wetenschappers die de stoffelijke resten van Jefferson willen laten opgraven om via een DNA-test het bewijs geleverd te krijgen.

Vlak voor zijn inauguratie in 1993 trad Clinton - die voluit William Jefferson Clinton heet - letterlijk in Jefferson's voetsporen door in gezelschap van tientallen cameraploegen van Monticello naar Washington te reizen: precies langs de route die de voorganger in 1800 was gegaan. Dat zal minder toevallig zijn geweest dan het feit dat de vice-president met wie Jefferson voor zijn tweede termijn in zee ging, de New Yorkse gouverneur George Clinton was.

Helemaal aan het eind van het volumineuze fotoalbum dat Harold Evans samenstelde onder de titel The American Century, figureert de huidige Clinton slechts éénmaal: op een tekening (weer van 1993!) op de cover van The New Yorker: de nieuwe president die zich als een vrolijke kwajongen aan het volk presenteert terwijl al zijn voorgangers met een deftige hoge hoed op toekijken. In het onderschrift staat genoteerd: 'De 42ste president, die Amerika de eenentwintigste eeuw binnenleidde.'

Een beetje voorbarig zou je zeggen. Het zal er tenslotte wel van komen, maar toen Evans aan zijn rijk geïllustreerde terugblik op de eeuw begon, had hij kennelijk bij geen benadering willen vermoeden wat op de valreep nog allemaal zou kunnen gebeuren in z'n bewonderde tweede vaderland. De eerste president die hij in z'n overzicht opnam, was Benjamin Harrison - hij koos 1889 als startpunt voor z'n boek - de laatste was George Bush. Eigenlijk laat hij de twintigste eeuw met een zekere consequentheid ook al in 1989 ophouden: als de Muur is gevallen en de desintegratie van de Sovjet-Unie voor de deur staat. 'Het kapitalisme versloeg het communisme', begint hij z'n laatste tekst. 'De vraag voor de volgende eeuw is of het kapitalisme z'n eigen tegenstrijdigheden kan overwinnen.'

De zinnetjes zijn typerend voor het journalistieke talent van de voormalige hoofdredacteur van Sunday Times en Times, die halverwege z'n carrière alsnog een soort van persmagnaat in de Verenigde Staten werd. Aan sweeping statements geen gebrek in z'n retrospectief, maar aan informatie evenmin. Het zijn weliswaar vooral de foto's die het verhaal van de Amerikaanse eeuw vertellen - en die foto' alleen al maken het album kostbaar - maar Evans heeft er behalve een verzameling goedklinkende clichés ook zeer veel wetenswaardigs aan toegevoegd: de ouderwetse krantenman die hij is, heeft veel kennis paraat, en hij weet waar hij de rest moet opzoeken.

Bij z'n premisse zou je nog vraagtekens kunnen zetten. Hij heeft een lang hoofdstuk nodig om uit te leggen waarom we de twintigste eeuw de eeuw van Amerika moeten noemen (zoals de negentiende die van Engeland zou zijn geweest) - en er is uiteraard veel voor te zeggen zolang je voluit de liberaal-democratische Verlichtingsideeën deelt van waaruit Evans z'n redenering heeft opgebouwd. Maar vanuit een wat minder ideologisch getinte visie - of zeg maar in strikt historische zin - zijn evenveel argumenten denkbaar om bijvoorbeeld van de Russische eeuw te spreken: de ontwikkeling van een tsarenrijk via zeventig jaar communisme tot aan de wankele half-democratie van Jeltsin's nadagen biedt dramatischer stof dan de reusachtige, maar in feite rechtlijnige expansie die Amerika heeft doorgemaakt.

Als je dan toch de mode wilt volgen en landen een eeuw wilt gunnen - zou voor Amerika de negentiende dan niet veel eerder in aanmerking komen?

In 1800 is de toekomst van de (dertien) verenigde staten in veel opzichten nog behoorlijk onzeker. De Engelsen heben de kans om de verloren kolonie terug te krijgen nog lang niet opgegeven, de nieuwe republiek moet zich in allerlei oorlogen en oorlogjes overeind houden tegen indianen, Fransen en Spanjaarden, het grote continent is voor nog maar een heel klein deel Amerikaans bezit, de manifest destiny moet nog helemaal vervuld worden.

Thomas Jefferson zet de eerste stappen: de verwerving van Louisiana, de expeditie van Lewis en Clark naar de westkust (een onderneming die primair van strategisch belang was), de consolidatie van de statenbond, de aanzet van een isolationistisch buitenlands beleid. Daarna begint pas 'het grote experiment', dat in elke fase werkelijk adembenemend is - wat je er ook uit neemt: de geweldige bevolkingsexplosie (van vijf miljoen in 1800 tot 64 miljoen in 1900), de aanpassing van al die miljoenen nieuwe Europeanen binnen een Amerikaanse smeltkroes, de onvoorstelbare mobiliteit, een burgeroorlog en de moeizame reïntegratie van noordelijke en zuidelijke sentimenten toen de strijd gestreden was. Dat allemaal samen levert een beeld op dat je met recht bepalend voor een eeuw mag noemen. En toen de volgende, de twintigste eeuw, aanbrak, was Amerika eigenlijk 'klaar'.

Er is een nieuw boekje over Jefferson verschenen waarin op een hele simpele manier voelbaar wordt gemaakt hoe broos het er met de nieuwe republiek eigenlijk nog voorstond, toen hij in 1800 als derde president van de Unie naar Washington kwam. Het is een soort boek - geschreven door een onderwijzer - dat je in Nederland niet gauw meer zal tegenkomen: het genre 'beroemde mannen' uit de vaderlandse geschiedenis, en daar doen we hier nou eenmaal niet meer aan. Aan de drie of vier recente biografieën (waaronder die van de al genoemde Joseph Ellis) voegt het weinig toe, maar ondanks de licht hagiografische trekjes komt het eerlijke portret tevoorschijn van een veelzijdige erudiete en 'wijze' staatsman, die wat mij betreft de ware Eeuw van Amerika inleidde. Met of zonder een slavinnetje dat Sally Hemings heette.

Harold Evans: The American Century - People, Power and Politics - An Illustrated History.

Knopf, import Nilsson & Lamm; 694 pagina's; * 113,80.

ISBN 0 224 05217 9.

John B. Severance: Thomas Jefferson, Architect of Democracy.

Clarion Books, import Van Ditmar; 192 pagina's; * 45,-.

ISBN 0 395 84513 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden