4 risico'scybersecurity

Welke digitale gevaren dreigen voor team NL in Beijing?

In Beijing worden op 5 januari de olympische ringen op een toren aan de rand van Beijing gemonteerd.  Beeld Ng Han Guan / AP
In Beijing worden op 5 januari de olympische ringen op een toren aan de rand van Beijing gemonteerd.Beeld Ng Han Guan / AP

China heeft het meest geavanceerde systeem voor internetcontrole en digitale surveillance ter wereld. Daarom kunnen de Nederlandse Olympiërs hun eigen laptop en telefoon beter thuislaten. Een risico-inschatting van gevaren op digitaal gebied voor topsporters in Beijing.

Marije Vlaskamp

Beveiligde verbinding – Verwaarloosbaar risico

Buitenlanders die in hun Chinese hotelkamer online gaan, genieten van razendsnel internet. Tenminste, als ze van Chinese websites houden, want buitenlandse websites laden met een slakkengang. Als die al te zien zijn: de Great Firewall, de filters en blokkades waarmee China het internet censureert, blokkeert vele tienduizenden Chinese en buitenlandse sites, tijdelijk of permanent.

Al ontkent de Chinese regering aan censuur te doen, het Chinese internet is een door de staat gecontroleerd intranet. Dat is verbonden met de rest van de onlinewereld via knooppunten die al naar gelang de situatie stevig of losjes worden aangedraaid. Tijdens politieke vergaderingen staan de filters soms zo strak dat zelfs e-mailen moeilijk is tot ‘de speciale omstandigheden’ voorbij zijn.

Virtuele privénetwerken (VPN’s) bieden uitkomst. Die zijn verboden voor Chinezen, die sinds 2009 wegens ‘voorzien in programma’s of gereedschap om illegaal computersystemen binnen te dringen’ maximaal zeven jaar cel kunnen krijgen. Trokken Chinezen zich daar weinig van aan, sinds 2018 zit door een specifiek verbod op VPN's en hogere boetes de schrik erin. Voor bedrijven kan de straf oplopen tot bijna 70 duizend euro, en volgens het Amerikaanse medium Radio Free Asia variëren boetes voor privépersonen tussen de 70 en 1.380 euro. Waarbij een dissident die inloggegevens met anderen deelt harder wordt aangepakt dan een gewone nieuwsgierige Chinees.

Buitenlanders hebben hier weinig last van. Bedrijven en organisaties kunnen worden uitgezonderd van het VPN-verbod, en voor buitenlands bezoek schept China graag de illusie van een vrij internet. Bezoekers van de Wuzhen Internet Conferentie, een jaarvergadering van de Chinese cyberspace-autoriteiten, werden in 2016 verwend met toegang tot Twitter en Facebook, sociale media die buiten het conferentieoord onbereikbaar waren.

Een stap verder ging het tropische eiland Hainan met zijn belofte van ‘visumvrije vakantiebestemming voor buitenlanders’, compleet met vrij internet. Beijing 2022 voorziet in een bubbel waar de internetcensuur wordt uitgezet. Vandaar dat een VPN op de telefoon van een atleet de minste cybersecurity-zorg is.

Computerhuisvredebreuk – Groot risico

Of het nu gaat om miniventilatoren die je in een USB-poort steekt, gratis geheugenkaarten, supersnelle oplaadpunten voor het mobieltje of de spiksplinternieuwe smartphone die in Beijing als welkomstcadeau op atleten zou liggen wachten, alles wat met meegebrachte laptops en telefoons kan worden verbonden, is een potentieel risico.

Wie gratis hebbedingetjes laat liggen, moet blijven oppassen voor datasnuffelende Chinese apps. Veilige apps bestaan niet in appverslaafd China. ‘De programma’s zijn zo slecht geschreven, dat zelfs apps die niet het doel hebben wachtwoorden en andere privacygevoelige informatie te ontfutselen, vrijwel allemaal dat effect hebben. Is het niet nu, dan kunnen ze er later alsnog voor worden gebruikt’, zegt Rogier Creemers, een in Chinese cybervraagstukken gespecialiseerde sinoloog van Universiteit Leiden.

Olympiërs zullen verplicht een gezondheidsapp downloaden, en communicatie met Chinezen, denk aan vrijwilligers, gaat vrijwel altijd via WeChat, een superapp die zoals alle andere Chinese tech ondergeschikt is aan het belang van de nationale veiligheid.

China-correspondent Leen Vervaeke moet voor persconferenties van het organiserend olympisch comité in Beijing, Zhumu, de Chinese versie van video-vergaderapp Zoom, installeren. Zhumu kan op afstand worden geactiveerd om de videocamera aan te zetten zonder dat de gebruiker dat merkt. Ook andere Chinese apps vertonen deze ‘glitch’.

Bij Hitch, het platform voor privéchauffeurs van taxidienst Didi, wordt automatisch het geluid tijdens ritten vanaf dertig kilometer via de smartphone van de chauffeur opgenomen. Dit systeem, in 2018 ingevoerd na twee moorden op vrouwelijke passagiers door Hitch-chauffeurs, start automatisch zodra je instemt met de gebruiksvoorwaarden.

Natuurlijk belooft Didi dat alleen de politie toegang tot de opnamen krijgt, tot die na zeven dagen automatisch worden gewist. Maar of dat echt gebeurt, is de vraag, want de Chinese politie- en veiligheidsdiensten hanteren de stofzuigermethode. Dat wil zeggen dat het veiligheidsapparaat zo veel mogelijk toegang tot zo veel mogelijk apparaten van zo veel mogelijk mensen probeert te krijgen. Liever te veel onbruikbare informatie dan één anti-Chinese uitlating over het hoofd zien, is de gedachte. Bovendien kunnen data die vandaag onschuldig zijn, in de nabije toekomst gevoelig worden: handig om nu vast zo'n computersysteem leeg te zuigen, om daar later doelgericht actie op te ondernemen.

Dat betekent niet dat alle sporters doorlopend actief worden bespioneerd, maar Chinese politie- en veiligheidsdiensten intensiveren hun activiteiten op en rond buitenlandse sociale media, en houden steeds beter in de gaten wie daar iets negatiefs over China zegt. Dat maakt de telefoon van een atleet die ooit heeft getwitterd over bijvoorbeeld de mensenrechtensituatie in Xinjiang tot doelwit: wie weet staan er sporen van steunbetuigingen van Oeigoeren in. Van dit digitaal gevis merkt een sporter weinig, behalve dat zijn mobieltje minder presteert. De gevolgen zijn voor Oeigoerse activisten en hun familie in China.

Wetgeving – Aanwezig risico

Het schokkendste van de nationale veiligheidswet die in 2020 in Hongkong werd ingevoerd, was dat die voor iedereen, overal ter wereld geldig is. En wie wordt verdacht van overtredingen kan in Hongkong tot maximaal levenslang worden veroordeeld.

Vandaar dat Interpol China en Interpol Hongkong in oktober 2021 samen de Deense politie vroegen het contact tussen twee Deense parlementariërs en een Hongkongse democratische politicus te onderzoeken. De boodschap: iedereen die zich wat betreft Hongkong inlaat met ‘anti-Chinese krachten’ kan deze wet tegen zich krijgen.

Door die wet en recente jurisprudentie zijn absurde situaties niet ondenkbeeldig. Hongkongse atleten aanmoedigen met ‘Hup Hongkong’ is riskant, omdat de Hongkongse autoriteiten die kreet als gevaar voor de nationale veiligheid hebben aangemerkt.

Het Chinese vasteland heeft een wet op belediging van martelaren en helden die ook wordt gebruikt voor ‘laster’ over de politieke leiding, met name als het gaat om president Xi Jinping. De maximale gevangenisstraf van drie jaar waarin deze wet voorziet, geeft een heel andere lading aan bijvoorbeeld een geintje in het olympisch dorp met een shirtje met Winnie de Pooh erop, in China taboe wegens de vermeende gelijkenis met Xi.

Sporters worden echter niet direct met een beroep op veiligheidswetgeving in de boeien geslagen, verwacht Creemers. ‘Dat gaat op de ouderwetse manier: via persoonlijke druk op de chef de mission, om te zorgen dat zijn atleten het gezellig houden.’

Kwetsen Chinese volk – Niet strafbaar, wel lastig

Chinezen zijn snel gekrenkt in hun nationale trots. Bijvoorbeeld omdat een Duits automerk de Tibetaanse spirituele leider Dalai Lama citeert op een billboard. Of wanneer een Italiaans modehuis een Chinees fotomodel zich met stokjes door een portie spaghetti laat worstelen. Een huidcrèmefabrikant, de trotse sponsor van een Hongkongse zangeres, liet haar als een baksteen vallen toen ze meedeed aan anti-Chinese demonstraties.

Met name westerse bedrijven die uit onwetendheid, latent racisme of een misplaatst gevoel voor humor de toorn van Chinese nationalisten opwekken, kunnen zo’n rel over het ‘vernederen van China’ maar op één manier sussen. Om consumentenboycots te vermijden, bieden ze excuses aan door afstand te nemen van het publieke gezicht van zo’n gewraakte uiting. Misschien goed om te weten voor atleten, die in het shirtje van hun sponsor een selfie maken in de kantine met het thema ‘dat gekke Chinese eten’. Die spontaniteit kan de sporter in een penibele situatie met zijn sponsors brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden