Weblog

Welk boek over Mandela moet je gelezen hebben?

Er zijn vele boeken geschreven over het leven en het gedachtegoed van Nelson Mandela. Ook Mandela zelf liet zich niet onbetuigd. Maar welk boek moet je gelezen hebben?

Nelson Mandela met de drukproeven van zijn laatste boek in 2011.Beeld epa

Red. Mac Maharaj en Ahmed Kathadra
Mandela, het geautoriseerde portret Terra, 2007

Van het vele plaatwerk en de talloze koffietafelboeken over Mandela is dit het mooist. De vele foto's zijn groot en glanzend afgedrukt, de tekst is vaak in gouden letters op zwarte ondergrond, de voorwoorden zijn van Kofi Annan en Desmond Tutu, het openingscitaat is van Bill Clinton. Het biedt een schat aan citaten van kennissen en bekende wereldburgers over Mandela, en fragmenten van zijn eigen teksten, vaak in handschrift. Dit is de officiële Mandela, onder redactie van de Mac Maharaj en Ahmed Kathadra, die ook toezagen op de politieke correctheid van de autobiografie Long Walk to Freedom. Het gesprek tussen Mandela en zijn twee adviseurs, afgedrukt aan het einde, kabbelt een beetje. De glamour is misschien wat over de top. De tekst is soms uitstekend, dan weer tamelijk erbarmelijk. Maar al met al een boek om doorheen te blijven bladeren.

Beeld -

Tom Lodge
Mandela, a critical life 2006


Dit is de wetenschappelijke biografie: feitelijk, neutraal en gedegen. Tom Lodge was lange tijd politicoloog aan de Universiteit van Witwatersrand, Johannesburg (1978-2005. Hij doceert nu in Ierland. Zijn centrale stelling is dat de jonge, baldadige Mandela van voor de opsluiting niet zo wezenlijk anders als de wijze man na zijn vrijlating, zoals in media en andere boeken vaak wordt beweerd. Altijd heeft Mandel goed doordacht welke rol hij wilde spelen, met welke rol hij de meeste aanhang voor zijn idealen en die van het ANC kon krijgen.

Beeld -

Martin Meredith
Nelson Mandela, a biography 1997

Voor Lodge was dit de neutrale wetenschappelijke standaard biografie. Martin Meredith was Afrika-correspondent voor Britse kranten, daarna onderzoeker aan de universiteit van Oxford en vervolgens auteur van een reeks studies over Zuidelijk Afrika. Zijn Mandela-biografie is meer een politieke geschiedenis. Zo komen de affaires rond Winnie terloops aan de orde vergeleken bij de uiteenzettingen over politieke debatten en onderhandelingen.

Beeld -

Fatima Meer
Higher Than Hope 1988

Fatima Meer en haar echtgenoot Ismael waren vrienden van de Mandela's, politiek en persoonlijk. Daarom kon Meer een persoonlijke invalshoek geven aan haar biografie, die in 1988 een menselijk gezicht gaf aan de gevangen Mandela.

Beeld -

Nelson Mandela
In His Own Words 2003

De politieke teksten, vooral veel toespraken. Tot 1990 moesten we het doen met Mandela's No Easy Way to Freedom, een verzameling artikelen en toespraken, waaronder de beroemde rede in de rechtszaal vlak voor de veroordeling tot levenslang. Dat boek is opgenomen in In His Own Words, nog steeds een indrukwekkende tekst. De toespraken na zijn vrijlating tekenen die tijd. Diplomatieke, stugge taal wisselt hij af met belerende vermaningen aan onder andere de jeugd en dan weer roerende woorden zoals die uitgesproken in het eerste democratische parlement waarin hij herinnert aan de tragische, blanke dichteres Ingrid Jonker. De herinnering aan zijn gestorven vrienden en kameraden achterin zijn het persoonlijkst.

Beeld -

Nelson Mandela
Conversations with Myself 2010

Een wonderlijke publicatie met fragmenten van originele teksten. We lezen de emoties van de schrijver in brieven, gevangenisdagboeken, krabbeltjes en onbevangen gesprekken. Zorgen in de cel over zijn familie, verdriet, aanvallen van wanhoop. Hier zijn oorspronkelijke teksten uit de memoires van 1994 alsnog te lezen. De leider van de samenstellers, Verne Harris, schrijft dat de autobiografie een 'collectief' werk was. Al in de gevangenis bemoeiden Mandela's vrienden zich met de tekst onder leiding van Ahmed Kathadra, die na 1990 ook weer als klankbord diende voor Mandela en tekstschrijver Richard Stengel. In Conversations with myself staan ook gesprekken uit de laatste jaren, waarin Mandela weinig anders meer zegt dan: inderdaad ja. Toch zeer de moeite waard.

Beeld -

David James Smith
Young Mandela 2010

Kritisch ging de Britse journalist David James Smith te werk in Young Mandela. Hij pluist Mandela's leven uit tot diens gevangenschap. Heeft iets weg van een detective, omdat Smith uitzoekt of het klopt wat Mandela in zijn autobiografie schrijft. Een eenzijdig zelfbeeld, vindt hij en soms een verdraaiing van de feiten. Mandela's moeizame verhouding met zijn eerste echtgenote Evelyn en hun kinderen vormen de hoofdmoot. Smith sprak met vrienden, familieleden en kennissen. Die vertellen soms tegenstrijdige verhalen en Smith dist die op zonder altijd een conclusie te trekken. Zo blijft ongewis of de verhalen dat Mandela haar sloeg (Evelyn heeft dat ooit verklaard, maar is er nooit op teruggekomen) kloppen. Bij vlagen is het doorbijten.

Beeld -

Nelson Mandela
Long Walk to Freedom 1994

Voor de echte inleving moet je natuurlijk bij de bron zijn: Mandela schreef een autobiografie die in 1994 verscheen. Het is geen meeslepend boek, wel onderhoudend en sympathiek. Er staan veel interessante anekdotes in, over zijn jeugd bij de Thembu en over zijn leven met zijn kameraden op Robbeneiland. Scherpe kantjes zal je nergens aantreffen. De politieke ruzies lijken nooit heel ernstig. Over twijfels, discussies, confrontaties laat hij niet veel los. Politieke vertrouwelijkheden houdt hij voor zich. Over de pijnlijke breuk met Winnie na zijn vrijlating vertelt hij eerlijk, maar kort en formeel. Het besef dat zij een gewelddadige knokploeg had geleid, was ontspoord, er een minnaar op nahield, vond hij geen onderwerp voor zijn memoires. Het boek verscheen in het jaar van de eerste vrije verkiezingen, het diende een hoger doel, een inspiratie zijn voor een nieuw Zuid-Afrika.

Er kleeft nog een eigenaardige kwestie aan de autobiografie: Mandela schreef de eerste versie al in de gevangenis in 1974. Hij liet de vijfhonderd bladzijden overschrijven en zijn kameraad Mac Maharaj smokkelde de tekst naar buiten. Het ANC in ballingschap besloot het niet uit te geven. Waarom niet, is nog steeds onopgehelderd, schrijft Ineke van Kessel in haar korte biografie.

Beeld -

Anthony Sampson
Mandela, the Authorized Biography 1999

De geautoriseerde biografie verscheen in 1999. Een meeslepend boek, geschreven door de Britse journalist Anthony Sampson, die in de jaren vijftig in Zuid-Afrika woonde en er hoofdredacteur was van het legendarische cultureel-politieke tijdschrift Drum. Later deed hij verslag voor The Observer van de processen tegen Mandela tot diens veroordeling in 1964. Mandela vertrouwde hem. Sampson schreef een warm levensverhaal. Dichter heeft Mandela niemand toegelaten tot zijn leven. Maar ook voor Sampson was er een punt van hier en niet verder. Jammer, zei Sampson na de publicatie van zijn boek, maar hij wilde liever Mandela's eigen verhaal dan een reconstructie en interpretatie van buitenaf.

Beeld -

Mary Benson
Nelson Mandela 1986

Mary Benson was een blanke anti-apartheidsactiviste en schrijfster in Zuid-Afrika. Deze korte biografie was de standaardkennis over Mandela voor alle sympathisanten van de Release Mandela campagne.


Beeld -

John Carlin
Invictus 2008

Dit boek droeg eerst de titel: Playing with the Enemy, maar werd na de verfilming door Clint Eastwood omgedoopt tot de filmtitel Invictus. Dit is een klein stukje biografie: Mandela's leven in de eerste vijf jaar na zijn vrijlating. Zijn wonder - de leider van de zwarte bevolking blijven en tegelijkertijd de harten van de blanken winnen - heeft Carlin opgehangen aan Mandela's omarming van de Springboks, het nationale rugbyteam, een symbool van blank Zuid-Afrika. De finale tegen Nieuw Zeeland, oppermachtig geacht en met de voor deze gelegenheid wrange koosnaam de All Blacks, kan gelden als het moment van triomf voor Mandela en zijn Nieuwe Zuid-Afrika. De zwarte president, de 'ex-terrorist' in blanke ogen, omhelst in een Springbokhemd zijn blanke rugbyspelers (en een zwarte). Voor het eerst juichte ook zwart Zuid-Afrika. De film met Morgan Freeman als Mandela en Mat Damon als aanvoerder François Pienaar geeft de euforie goed weer; Carlins boek ook, maar de journalist (hij was correspondent voor The Independent in Zuid-Afrika van 1989-1995) geeft meer de gewelddadige contekst en het risico dat Mandela nam met zijn pogingen de blanken voor zich te winnen. Het boek is opgebouwd aan de hand van enkele personages. Dat maakt dat je het in een ruk uitleest.

Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden