Weldoener maakt van voormalig Joods werkdorp een museum

SLOOTDORP - Van zijn allereerste salaris, in 1952, kocht Wim van Schaik (86) een schilderij: 'Landschap in Limburg', van Jacques Mels. 'Heel somber, heel donker; ik vond het prachtig.' Dat salaris verdiende Van Schaik als trainee bij Wessanen, waar hij zou opklimmen tot voorzitter van de Raad van Bestuur.


Het schilderij is sinds afgelopen weekend te bewonderen in de gemeente Wieringermeer in de kop van Noord-Holland, waar het landschap eruitziet alsof de aarde wel degelijk plat is en je er elk moment vanaf kunt rijden. Het hangt niet netjes in een museum boven een duttende suppoost, maar in een klein zaaltje van een gebouw dat er uitziet als een middelbare school.


Het is onderdeel van het Joods werkdorp Nieuwesluis. Hier werden, op initiatief van een groepje Nederlanders onder wie Abel Herzberg, sinds begin jaren dertig een paar honderd Joden uit Duitsland opgevangen die op de vlucht waren voor het opkomende antisemitisme.


Het hoofdgebouw is sinds afgelopen zaterdag - de Open Monumentendag - voor één maand een museum, op initiatief van Van Schaik. De tentoonstelling biedt niet alleen onderdak aan zijn 'Landschap in Limburg', maar ook aan tientallen andere kunstwerken (van onder anderen Armando, Dirk Breed, Peter Bes en Max Sluijters) die Van Schaik na die eerste aankoop in 1952 verzamelde.


Hij kreeg de belangstelling voor kunst niet van huis uit mee. 'Ik ben me er tijdens mijn studie economie in Amsterdam pas echt voor gaan interesseren. Het waren de jaren van de opkomst van Cobra, van Karel Appel, daar zat ik met mijn neus bovenop.'


Het enige criterium bij de aankoop van een kunstwerk was of hij het mooi vond. Hij koos niet voor een thema. 'Dan word je een soort postzegelverzamelaar. Als de werken uit mijn collectie iets gemeen hebben, is het misschien een bepaalde verstildheid, eenzaamheid, verlatenheid.'


Bij het zoeken naar een onderkomen voor zijn collectie stond één ding vast: het moest ergens in Noord-Holland zijn. 'Dit gebouw is natuurlijk extra mooi vanwege die geschiedenis. Maar het sprak me ook aan vanwege het prachtige, heldere licht. Noord-Hollands licht. Mijn vrouw en ik hebben jaren aan de Westfriese Omringdijk gewoond en zijn daar in contact gekomen met Noord-Hollandse kunstenaars, van wie we ook veel werk hebben. Dat moet je in zijn eigen omgeving laten zien, vind ik.' Van Dirk Breed bezitten ze de meeste schilderijen. 'Die woonde hier vier kilometer verderop, in het dorpje Kolhorn, waar hij ook begraven ligt.'


Van Schaik loopt naar een schilderij van het kerkhof van Kolhorn. Het toont de ingang van het kerkhof, met een eenzame gedaante ervoor. 'Dat is de schilder zelf, denk ik, die naar zijn eigen graf komt kijken. Je ziet vaak eenzame figuren op zijn schilderijen; het was een sombere man.'


Dirk Breed, zegt Van Schaik, is een van de weinige landschapsschilders die zich liet inspireren door de polder. 'De meeste mensen vinden de polder niet romantisch, hij wel. Het zijn uitgestrekte, bijna abstracte gebieden waar de mens de natuur probeert te beheersen. Ik ben ervan overtuigd dat Mondriaan, die veel rond Utrecht fietste, zich ook door die rechte lijnen van het polderlandschap liet inspireren. Maar Breed heeft de polder echt tot zijn onderwerp gemaakt. Hij schilderde sluizen, dijken. De omgeving die je ziet als je hier uit het raam kijkt.'


Van Schaik is weliswaar een moderne maecenas, maar hij ziet zich niet als redder in nood in tijden van kunstbezuinigingen. 'Wat ik doe is niet nieuw. Je moet niet vergeten dat bijna alle musea in Nederland zijn ontstaan omdat particulieren hun verzameling nalieten aan musea.'


Zijn uiteindelijke doel is dat de tijdelijke status van het museum in het Joods werkdorp wordt omgezet in een blijvende. 'Per 1 januari wordt hier een nieuwe gemeente gevormd: Hollands Kroon. En dit museum moet de parel worden van Hollands Kroon. Voor mijn honderdste. Vér voor mijn honderdste.'


Opvang voor joden

De meeste joden die in het Joodse werkdorp Nieuwesluis terechtkwamen waren jonge, hoogopgeleide zionisten. Ze konden in Nederland terecht, op voorwaarde dat ze na hun tweejarige opleiding zouden emigreren - sommigen wilden naar Amerika, de meesten naar Palestina.


In de Wieringermeerpolder werden ze omgeschoold tot boer, bouwvakker, meubelmaker of smid; ambachten waarmee ze zich in een nieuw vaderland nuttig konden maken. Het dorp en de bijbehorende barakken zijn door de bewoners zelf gebouwd.


In 1941 werd het complex door de Duitsers ontruimd; het merendeel van de vluchtelingen verdween naar vernietigingskampen. Het Joods werkdorp bleef leeg achter.


In drie zalen is de collectie van Van Schaik te zien; een zijvleugel is bestemd voor boeken en foto's over de geschiedenis van het werkdorp en voor kopieën van een dertigtal foto's van de Russisch-Joodse fotograaf Roman Vishniac. Hij reisde in de jaren dertig naar Europa om het leven van Joden vast te leggen en maakte ook foto's in het Joods werkdorp.


Het tijdelijk museum (Nieuwesluizerweg 42) is tot 9 oktober open van donderdag t/m zondag van 11 tot 16 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden