Wel publiek, geen volk

In Hilversum is net als in Den Haag een soort 'cultureel fundamentalisme ontstaan', vindt de TROS: 'Het volk schreeuwt om gehoord te worden, maar Hilversum voelt zich er te goed voor.'..

Onderzoeksbureaus spreken van 'maatschappelijk teleurgestelden', 'convenience-georiënteerden', 'de onderkant van de samenleving' of 'de modalen'; op opiniepagina's wordt gesproken over 'de ontevredenen' of 'het klootjesvolk'. Met al die termen wordt de groep mensen aangeduid over wie heel veel niet bekend is, maar wel dat ze op 15 mei de politieke verhoudingen in Nederland ingrijpend hebben gewijzigd.

De meest gebruikte aanduiding lijkt die van 'SBS-kijker'. De Groene Amsterdammer was in mei van dit jaar de eerste die de ontstane tweedeling in de maatschappij definieerde als die tussen de SBS-kijker enerzijds en de krantenlezer anderzijds. De vergelijking dook sindsdien veelvuldig op.

SBS zat er niet mee, integendeel: de commerciële zender profileert zich sinds mei 2002 nog enthousiaster dan voorheen als zender van het gewone volk. 'Televisie zoals Pim het gewild zou hebben', kopte Nieuwe Revu eind juli boven een artikel over de herbegrafenis van Pim Fortuyn, die SBS 6 van de familie Fortuyn exclusief voor tv mocht verslaan. 'Het Nederlandse volk heeft er recht op dit te zien', verklaarde de zender bij die gelegenheid, en: 'Wij staan als zender dicht bij het volk, net als Pim.'

Een maand geleden concludeerde de Belgische politicoloog Marc Hooghe in het wetenschappelijke tijdschrift Sociologische Gids dat commerciële zenders een negatief effect hebben op de manier waarop Vlamingen over allochtonen denken; ze versterken het gevoel van onveiligheid bij de kijkers en maken dat die kijkers minder vertrouwen hebben in de politiek. Vergelijkbaar onderzoek in Nederland is er niet. Wel bleek in februari bij onderzoek naar de maatschappelijke oriëntatie van de Nederlandse televisiekijker dat de zwevende kiezers vooral naar commerciële zenders keken.

De afdeling Kijk- en Luisteronderzoek van de NOS hanteert sinds enige tijd een indeling van de Nederlandse bevolking naar leefstijl. Op basis van onder meer mediagedrag, gezinssamenstelling, muziekvoorkeuren, politieke affiniteit, sociale klasse en politieke voorkeur worden acht clusters onderscheiden: de gemakzoekende burger, de standvastige gelovige, de participerende burger, de zorgeloze spanningzoeker, de zorgzame opvoeder, de maatschappelijk teleurgestelde, de tolerante wereldburger en de ambitieuze pleziermaker.

Zenders als Veronica en SBS 6 doen het volgens die indeling vooral goed bij de jonge, ambitieuze pleziermaker. Nederland 2 en RTL 4 zijn favoriet bij de gemakzoekende burger, terwijl de maatschappelijk teleurgestelde het grootste deel van zijn kijktijd besteedt aan SBS 6.

Een adequaat antwoord van de publieke omroep blijft vooralsog uit. Pogingen van Nederland 2 het brede amusementsnet te maken dat kijkers terugwint van RTL en SBS, struikelen keer op keer over de onwil van omroepen programma's voor dat net te leveren. De commerciële zenders groeien intussen gestaag door.

Sinds de komst van de commerciële televisie in 1989 zijn steeds minder lager opgeleiden (alleen lager onderwijs of lbo/vbo) naar de publieke omroep gaan kijken. Keken van die groep in het vierde kwartaal van 1989 gemiddeld 430 duizend mensen naar een willekeurig avondprogramma op Nederland 1, 2 of 3, in het vierde kwartaal van 2001 waren dat er nog maar 220 duizend. De gemiddelde kijktijd onder laag opgeleiden was in die periode juist behoorlijk gegroeid.

Netcoördinator Joop Daalmeijer van Nederland 2 zegt dat de groep kijkers die door de publieke omroep nauwelijks meer worden bereikt, enorm hoog is: 'Het gaat om miljoenen. Die mensen moet je terughalen. Niet alleen omdat ze ervoor betalen, maar vooral omdat het van belang is het maatschappelijk debat met ze aan te gaan.

'We moeten niet met ze gaan meepraten, zoals SBS 6 dat doet met Stem van Nederland, maar wel onze visie meegeven; problematiek rond gezondheidszorg en buitenlanders op eenvoudige wijze bespreekbaar maken, zodanig dat zij dat absorberen. En dat moet je niet doen op Nederland 1 of 3, zenders waarvan ze toch denken 'ach, dat is typisch NCRV-gelul'; nee, dat moet je doen op het brede net. Op Nederland 2 dus, bij wijze van spreken in de context van een voetbalwedstrijd.'

In Journalistieke cultuur in Nederland (Amsterdam University Press, 2002) beschrijft docent maatschappijgeschiedenis Ilja van den Broek van de Erasmus Universiteit Rotterdam hoe in de jaren zeventig het kabinet-Den Uyl werd gepresenteerd als de eerste regering van en voor de gewone man. In het kielzog van Den Uyl bewogen zich de linkse media, die weliswaar zeiden de stem des volks te vertegenwoordigen, maar zich intussen vooral bezighielden met de politieke machthebbers en in onbegrijpelijk Haags jargon inside-onderwerpen bespraken in het destijds populaire VARA-radioprogramma In de Rooie Haan.

Van den Broek schrijft: 'Misschien werd het Nederlandse volk intussen beter bereikt door de snel groeiende Telegraaf en de televisieprogramma's van de TROS.'

De trend zette sindsdien door. De geëngageerde PvdA'er uit de jaren zeventig heeft met de gewone man weinig meer van doen. Twee weken geleden vond hij zichzelf in een onderzoek van het NIPO naar normen en waarden terug onder het etiket 'linkse intellectueel' (6 procent van de bevolking). De 'modalen' (19 procent van de bevolking) bevonden zich precies aan de andere kant van het spectrum.

Toch wordt bij de vaststelling dat de publieke omroep meer moet doen om de gewone man te bereiken, steevast nadrukkelijk naar de VARA gekeken. Mediadirecteur Huib Boermans van de TROS liet er tijdens de winterpresentatie van zijn omroep op 22 augustus geen twijfel over bestaan: 'Mijn verzuchting zou zijn van Nederland 2 een echte volkszender te maken. De NOS met de sport, de TROS als familie Doorzon en dan zou er een groot pakket familie Doorsnee bij moeten komen. Van de VARA dus! Of droom ik te veel?'

Inderdaad, zegt VARA-voorzitter Vera Keur: Boermans droomt. 'Als je zegt: de TROS is een volkse omroep en daar hoort de VARA bij, dan denk ik: ja, dan heb je toch niet goed gekeken naar wat de VARA ís. Er wordt veel te snel gedacht dat de VARA, omdat ze voortkomt uit de arbeidersbeweging, er dus is voor de gewone man. Nou, dat is niet zo. Wij zijn geen volkse omroep.

'Ik weet niet eens wat dat is, 'de gewone man'. Is dat de man die weinig geld heeft, is dat de man die laag opgeleid is, is dat de man die simpel denkt? De VARA heeft altijd programma's gemaakt voor mensen die wilden nadenken over de samenleving. En daarbij wilden ze niemand uitsluiten en programmeerde ze dus zo toegankelijk mogelijk.

'Tegelijkertijd wisten wij ook dat televisie een amusementsmedium is, en dat het geen zin heeft je hele programmaschema vol te stoppen met alleen maar programma's om over na te denken. En wat wij dus aan programmastrategie hebben ontwikkeld, is dat we in de zogeheten ''sandwichformule'' er zowel rekening mee hielden dat mensen graag geëntertaind wilden worden, als dat we mensen aan ons bonden die wél wilden nadenken.'

Keur is het niet eens met de stelling dat de publieke omroep er alles aan moet doen om zo'n compleet mogelijke groep Nederlanders te bereiken. 'Er is nu eenmaal een grote groep laag opgeleiden, vooral jongeren, die op televisie met name zoeken naar actie en sensatie, naar erotiek en dat soort dingen. Dat stelt je als publieke omroep voor een duivels dilemma.

'Want het is waar dat wij die groep minder bereiken, maar áls we voor die groep programma's zouden maken waarin we hun primaire behoefte bevredigen, wordt ons ogenblikkelijk verwijtend gevraagd waar het publieke karakter van de omroep is gebleven. Natuurlijk zou ik ze dolgraag terughalen, maar anderzijds: als een groep kijkers zijn wereldbeeld al heeft gevormd en verder geen zin heeft in gezeur aan zijn kop, maar vooral liggend op de bank geamuseerd wil worden, is daar voor de publieke omroep nu eenmaal nauwelijks succes te behalen. Wat je in elk geval niet moet doen, is de commerciëlen imiteren met programmasoorten die bij die groep populair zijn.'

Samenwerking met de TROS op het tweede net is voor de VARA nooit bespreekbaar geweest. Voorzitter Keur: 'De VARA is een progressieve, onafhankelijke omroep met een waarde-oriëntatie die voortkomt uit humanisme en sociaal-democratie. Dat verdraagt zich slecht met het moeten samenwerken met omroepen die uitsluitend op marketingafwegingen hun programma's maken, zoals de TROS. Ook de AVRO is een marketingomroep die bepaalde groepen wil bereiken. De TROS zegt: we willen de marketinggroepen C en D bereiken. En waarmee: met programma's die die groepen leuk vinden, voorzover het netjes is.'

De TROS is de spreekbuis van het gewone volk, beaamt TROS-voorzitter Karel van Dodewaerd. 'En dat zijn we al vijfendertig jaar. Onze missie is nooit veranderd: we willen het volk een stem geven, binnen de programmavoorschriften van de publieke omroep. Dus met amusement, maar ook met het nieuwe politieke programma Kamerbreed, met een nieuw programma van Catherine Keyl en met 2Vandaag, dat in tegenstelling tot bijvoorbeeld NOVA laagdrempelig is, en gericht op het volk.'

Bij de publieke omroep staat de TROS alleen in zijn opvattingen. Geen enkele omroep staat te springen om naar Nederland 2 te gaan, al is de AVRO wel bereid er een paar programma's (zoals die van Rolf Wouters, of de nieuwe kwis Heartbeat) naar over te hevelen.

De verhoudingen zijn in de afgelopen jaren volledig scheef gegroeid, vindt Karel van Dodewaerd: 'Je ziet dat alle andere omroepen tegen de elite aanschuren. In Hilversum is net als in Den Haag een soort cultureel fundamentalisme ontstaan; iedereen die afwijkt van de elitenormen over hoe je tegen bijvoorbeeld kunst en cultuur aankijkt, wordt afgestraft. De overheersende gedachte is dat de publieke omroep er is om het volk te verheffen, en dat ze vooral niets moet brengen wat de commerciëlen al doen. Dan moet je niet verbaasd zijn als de kijkers wegblijven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden