Wegwijzer naar het ideale land

Bij de ene partij is het een eenmansklus, de andere heeft een twintigkoppig team: alle politieke partijen leggen de laatste hand aan hun verkiezingsprogramma. Voor de schrijvers een unieke kans om Nederland op de tekentafel te leggen en ver, heel ver vooruit te kijken. Hoe kom je tot het perfecte partijprogramma?

Beeld Studio Vonq

Het zaaltje waar het gebeurde was er een zoals er honderden zijn in Nederland: stapelbare stoelen, lauwe filterkoffie en voorin een tafel met mensen die iets komen vertellen. Of vragen.

'Wat moet er in ons verkiezingsprogramma komen?', was in 2009 de vraag aan de verzamelde VVD'ers. Eén onderwijzer stak zijn vinger op: 'De eindtoets verplicht op elke basisschool!'

Ongehinderd dromen

Dat idee haalde het VVD-verkiezingsprogramma, passeerde het partijcongres, belandde in het regeerakkoord en kreeg een meerderheid in de Tweede Kamer. In 2013 was ook de Eerste Kamer aan de beurt. VVD-senator Jan Anthonie Bruijn stemde vol overtuiging voor, net als een meerderheid onder zijn mede-senatoren. Dezelfde Jan Anthonie Bruijn was in 2009, in dat zaaltje, een van de mannen achter de tafel voorin. Hij geniet nog van de herinnering. 'Mooi land is dit, hè?'

Ongehinderd dromen is er niet vaak bij voor de meeste politici in coalitieland Nederland. Altijd zijn er regeerakkoorden, fractiediscipline, financiële ramingen en andere obstakels die het vrije zicht op de toekomst in de weg staan. Maar er is één moment dat zich aan die smalle marges van de alledaagse politiek onttrekt: het schrijven van het verkiezingsprogramma. Het is hét moment voor de politieke vrijdenkers om weer eens echt ver vooruit te kijken, over de waan van de dag heen, naar een toekomst waarin alles beter kan worden.

Deze zomer is het weer zover. Overal in het land wordt tekentafelpolitiek bedreven. 'Nou, ik vind het een grote verantwoordelijkheid, hoor', zegt Wouter de Jong, voorzitter van de programmacommissie van de ChristenUnie. 'Over de meest uiteenlopende thema's stel je fundamentele keuzes voor, die hele generaties aangaan.' Die verscheidenheid aan onderwerpen bevalt PvdA-evenknie Wim Meijer zeer: 'In één klap ben je bij de tijd.'

Jan Anthonie Bruijn, VVD. Beeld anp

Eigen mores

Voor de derde achtereenvolgende keer leidt Bruijn de VVD-programmacommissie. Sinds een jaar houdt zijn commissie 'ophaalsessies' in het hele land, in grote en kleine zalen. Wat er opgehaald wordt? Ideeën, voorstellen, standpunten die in het programma thuishoren. Dat kan over alles gaan: ondernemerschap, onderwijs, defensie, normen en waarden, zorg, de rol van de overheid, asfalt, buitenland, enzovoort.

Zo gaat het bij de meeste partijen. 'Inzichten van buiten naar binnen krijgen', noemt PvdA'er Meijer dat. Inzichten, niet alleen van partijgenoten, maar ook van alle organisaties die iets van politieke partijen gedaan moeten krijgen. Iedere lobbyist op en rond het Binnenhof weet dat dit het moment is om toe te slaan. Is alles opgehaald, dan schrijven de commissieleden teksten over hun onderwerp, waarna een partijgenoot met een goede pen er één geheel van maakt.

Daarbij hebben alle partijen eigen mores. Bij de VVD zit de partijtop nadrukkelijk niet in de commissie, bij de PvdA juist wel. 'Bij de VVD is het programma een opdracht van de leden aan degenen die het beleid gaan uitvoeren in parlement en regering', legt Bruijn uit. 'Als er een VVD-topper in de commissie zit, zwakt die misschien bij voorbaat een standpunt af omdat hij het zelf moet uitvoeren.'

Partijleiding en parlementariërs

Daarmee neemt de VVD het risico dat de partijleiding afstand neemt van het verkiezingsprogramma, denkt PvdA'er Meijer. 'Het is juist heel verstandig en plezierig om de partijleiding en parlementariërs erbij te hebben. Die kennen de politieke werkelijkheid het best. Onze Kamerleden dragen zelfs teksten aan voor in het program.'

Niks commissie, zegt de PVV. De tweede man van de partij, Martin Bosma, trekt zich in een vakantieperiode terug in zijn zolderkamertje en ramt er in één woedende sprint een verkiezingsprogramma uit. 'Partijcongressen waarbij het programma wordt geamendeerd, vindt de PVV ouderwets', zegt de Groningse hoogleraar Gerrit Voerman, verkiezingsprogrammaspecialist. Maar zoals de PVV het nu doet, dat was juist vroeger gebruikelijk. VVD-leider Oud schreef tussen 1948 en 1963 de programma's ook goeddeels in zijn eentje.

Honderden meedenkers

In 1901 gingen voor het eerst verschillende partijen met een program de verkiezingen in. 'Dat waren hooguit twee velletjes met hoofdpunten', zegt Voerman. Inmiddels zijn de verkiezingsprogramma's in omvang 'geëxplodeerd'. Daarvoor zijn twee oorzaken. De overheid heeft zich veel meer taken toegeëigend: er is meer waar partijen een mening over moeten hebben. 'Tegelijk is de achterban een stuk mondiger', legt Voerman uit, 'wat resulteert in talloze amendementen die ook in het program moeten. Dat werd zo wijdlopig dat de nietjes de enige samenhang vormden.'

Het CDA hoopt daar dit keer mee te breken. 'Meer visie, minder details', is de opdracht aan CDA-senator Wopke Hoekstra, die zoals PVV'er Bosma het programma in zijn eentje lijkt te gaan maken. 'Een grote eer, een grote verantwoordelijkheid en, om eerlijk te zijn: geen gemakkelijke opgave', blogde Hoekstra toen hij de opdracht kreeg. Gelukkig, schrijft hij, hebben veertien werkgroepen, het wetenschappelijk instituut en de Tweede Kamerfractie het voorwerk gedaan.

'Het lastigst', zegt Wouter de Jong, de voorzitter van de programmacommissie van de ChristenUnie, 'is om zowel rekening te houden met veel verschillende meningen als met eerdere partijstandpunten. Naarmate onze teksten concreter worden, bemoeien steeds meer mensen zich ermee.'

Wopke Hoekstra, CDA-senator Beeld ANP

Amendementen

Even nog kunnen de programmaschrijvers vrij dromen. In de herfst komt de harde landing in de politieke realiteit. Dan zijn de partijcongressen, waarop de leden aan de beurt zijn, die zich uitleven met vaak honderden amendementen. 'Wijzigingsvoorstellen waarvan ik het jammer kan vinden dat ze veranderen wat wij nou net zo goed vonden', kijkt De Jong van de ChristenUnie vooruit.

Dat vindt VVD'er Jan Anthonie Bruijn alleen maar goed. 'Amendementen komen van de leden, die moet je per definitie respecteren.' Hij zegt zich te verheugen op de ideeën die straks, als alles meezit, ongeschonden het regeerakkoord halen. 'Opschrijven wat voor elke Nederlander het beste is zonder iemand naar de mond te praten.' Mooier wordt het in zijn ogen niet. 'En als we het niet goed hebben gedaan, laat de kiezer ons dat weten. Superzuiver.'


Architecten van de partijprogramma's voor de verkiezingen van 2017

Partijen met drie zetels of meer in de Tweede Kamer, gerangschikt naar huidig zetelaantal.

VVD (40 zetels)

Voorzitter: Jan Anthonie Bruijn - senator en hoogleraar immunopathologie.

Begonnen in september 2015 in vier groepen: economie, gezondheid, omgeving en overheid. Leden en niet-leden dragen ideeën aan via mail of op inspraakavonden. Bekendste commissielid van de 17: de afgetreden staatssecretaris van Financiën Frans Weekers. De partijtop zit niet in de commissie maar geeft wel advies, inclusief partijleider Mark Rutte. Op 19 november stellen de leden het programma definitief vast.


PvdA (36)

Voorzitter: Wim Meijer - partijprominent, oud-fractievoorzitter

Net als de VVD in september begonnen. Met bijna twintig leden de grootste van alle programmacommissies. Naast partijleider Diederik Samsom en partijvoorzitter Hans Spekman ook Pinkpop-organisator Jan Smeets. Parallel aan het programma schrijft de commissie de financiële verantwoording ervan. In januari stelt het partijcongres het program officieel vast. De traditie is dat dit lang duurt, door een duizelingwekkend aantal gedetailleerde amendementen.


SP (15)

Voorzitter: Ronald van Raak - partijideoloog en Kamerlid

Commissie van veertien, bestaand uit partijtop inclusief Ron Meyer, de nieuwe partijvoorzitter en de facto zijn eigen opdrachtgever. Sinds januari verzamelt de commissie opvattingen: bij de SER, hoogleraren en tijdens expertmeetings. Met één aanstaand programmapunt, het Nationaal Zorgfonds, een modern ziekenfonds, is de SP al de boer op. De 160 SP-afdelingen krijgen twee keer de kans het conceptprogramma aan te passen.


CDA (13)

Voorzitter: Wopke Hoekstra - senator en McKinsey-consultant

Hoekstra moet geen gedetailleerd, dor en dik verkiezingsprogramma schrijven, maar een meeslepend, compact verhaal op hoofdlijnen dat niet snel door de actualiteit wordt ingehaald. Hulp komt van liefst veertien gespecialiseerde ­'visiegroepen'. En van duizend gewone leden die een dag brainstormen over samenleving, economie, zorg, gezin en traditie. Dat moet voorkomen dat bij het partijcongres weer 1.400 amendementen worden ingediend.


PVV (12)

Voorzitter: Martin Bosma - Tweede Kamerlid

Oud-journalist Bosma schrijft het verkiezingsprogramma naar verluidt in zijn eentje. Verwacht een lang opiniestuk vol PVV-vocabulaire - milieugekkies, zorgbobo's, multikul, eurocraten. De strekking van het program presenteerde partijleider en enig PVV-lid Geert Wilders in, hoe kan het anders, een tweet: 'Weer baas over eigen land. De­islamiseren. Grenzen dicht, tuig eruit. Miljarden naar NL-se gewone man/vrouw.'


D66 (12)

Voorzitter: Annet Aris - buitengew. hoogleraar Insead, FD-columnist

Opvallend kleine programmacommissie - zes leden - met als opvallende naam 's lands schatkistbewaarder Hans Vijlbrief. Vijf 'richtingwijzers' zoals 'vertrouw op de eigen kracht van mensen' en 'streef naar een duurzame en harmonieuze samenleving', zijn de basis van het program. Vaststelling ervan valt eind oktober samen met 50-jarig bestaan. Om dan voldoende feesttijd te hebben, wordt vooraf online over amendementen gestemd.


ChristenUnie (5)

Voorzitter: Wouter de Jong - burgemeester van Houten

Elk van de zeven commissieleden schrijft een hoofdstuk vanuit het ­eigen specialisme en na raadpleging van CU-leden met een specifieke deskundigheid. Na inlevering van het eerste concept, uiterlijk 21 september, gaat de interne partijdemocratie zijn werk doen en dat levert veel amendementen op. Leden lichten die wijzigingsvoorstellen toe, zodat het partijbestuur bij het afsluitende congres op 26 november kan adviseren: overnemen of verwerpen.


GroenLinks (4)

Voorzitter: Frits Lintmeijer - senator en organisatieadviseur

Afgelopen vier keer overviel de val van een kabinet GroenLinks. Anticiperend op de val van Rutte II begon de programcommissie daarom anderhalf jaar geleden. Jesse Klaver kwam in de commissie als financieel specialist en bleef als partijleider. Iedereen binnen en buiten de partij mocht zeggen wat er in het programma moet. Tot de verkiezingen hoopt GroenLinks met het program en met 'branie' aandacht te trekken, vooral rond de aanstaande lijsttrekkersverkiezing van concurrent PvdA.


SGP (3)

Voorzitter: Maarten van Leeuwen - partijvoorzitter

Met de Bijbel als leidraad is de inhoud van het verkiezingsprogramma van de SGP (1918) steeds hetzelfde. Deze keer toch iets volstrekt nieuws: een partijcongres. SGP'ers mogen op
14 januari 2017 het program wijzigen. Spanning bij de partijtop, tevens programmacommissie. 'Maar we moeten met onze tijd mee.' Hoewel dat laatste nooit overhaast gaat; het toelaten van verkiesbare vrouwen duurde bij de SGP bijna honderd jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden