Wegwijsprijs

De witte belijning op de weg is ooit door een Amerikaan bedacht. Mijningenieur Hugo Bollen vond iets soortgelijks uit: een ingenieus bewegwijzeringssysteem voor fietsers en wandelaars. Daarvoor ontvangt hij een prestigieuze designprijs.

KNOOPPUNTROUTES - Ooit beseft dat ook de witte belijning op de weg er niet altijd is geweest, maar door iemand is uitgevonden? Dat er een ontwerper is geweest die dacht: hé, dat gaat fout zo met al die auto's. Paul Mijksenaar - ontwerper van de veel geroemde bewegwijzering op luchthaven Schiphol - wel. Hij geeft volgende week de prijs voor het beste functionele design aan de ontwerper van het systeem voor fietsknooppunten.


De Paul Mijksenaar Award is bedoeld als tegenwicht voor de ruime aandacht voor de esthetische kant van design. Als hardcore wayfinding specialist - niet alleen Schiphol, maar vliegvelden over de hele wereld worden door Mijksenaar bewegwijzerd - wil het Amsterdamse bedrijf designers eren die functioneel ontwerp combineren met een helder en logisch denken. Zoals de Amerikaan Edward Hines in 1911.


Hines was twee jaar terug - postuum - winnaar van de eerste Mijksenaarprijs vanwege een uitvinding om tegemoetkomend verkeer met hulp van een middenstreep elk zijn eigen weghelft te geven. Als wegcommissaris in de buurt van Detroit erkende hij vroeg in de vorige eeuw de problemen die het snel groeiende autoverkeer veroorzaakte. Volgens overlevering zag hij op een dag een melkwagen een spoor van witte melk lekken. Het zou hem hebben geïnspireerd tot de middenstreep.


De ontwerpprijs is een initiatief van het bureau Mijksenaar, maar wordt dit jaar voor het eerst tegelijk uitgereikt met Theater Afficheprijs en in samenwerking met het nieuwe Wim Crouwel Instituut - Crouwel is een der nestors van de Nederlandse grafisch ontwerpwereld. De keuze voor de Mijksenaar Award viel dit jaar op het zeer gebruiksvriendelijke bewegwijzeringssysteem voor fietsers en wandelaars.


Het Fiets Knooppunten Netwerk is in de jaren negentig ontwikkeld door Hugo Bollen (67), een voormalig mijningenieur uit As in Belgisch Limburg. Zelf een 'groenfreak en fervent fietser en wandelaar', wilde Bollen recreatiefietsers een simpele bewegwijzering bieden. Het systeem met genummerde kruispunten die naar elkaar verwijzen, is nu op tal van plekken in Nederland en Duitsland te zien, maar de vintagevorm stamt uit Belgisch Limburg.


'Je moet mijn borden kunnen begrijpen en lezen terwijl je al babbelend op de fiets zit', zegt Bollen. Toen hij met zijn vrouw fietstochten maakte door de bosrijke voormalige mijnstreek in het Kempische land 'was zij het beu om bij elke kruising te moeten afstappen om op de kaart te kijken'. Bollen ontwierp een systeem waarbij elke kruising een nummer heeft. Op de kruising zelf word je verwezen via andere nummers naar nabije knooppunten. Met een kleine voorbereiding op een kaart of internet, kun je simpel dagtochten maken zonder steeds af te hoeven stappen.


Wat belangrijk is, zegt Bollen, is dat de borden niet te veel informatie bevatten. Ze bevatten alleen een fietssymbool en een nummer. Ze staan meestal een meter of tien voor en na de kruising. En natuurlijk staat er een bord op het knooppunt zelf. Het plaatsen van een herhalingsbord na een kruising is ook belangrijk, want fietsers moeten een bevestiging krijgen dat ze de juiste afslag hebben genomen.


'Bij het ontwerpen heb ik gewoon mezelf als uitgangspunt genomen. Wat werkt het best? Het gaat dus niet om mooie letters of plaatjes, het moet vooral duidelijk zijn.' Dat wordt beaamd door de initiatiefnemer van de prijs Paul Mijksenaar: 'Mijn belangrijkste doel met deze prijs is om bij zowel ontwerpers als opdrachtgevers meer begrip te krijgen voor de grootste kracht van design, namelijk de functie.'


Er is nog een element dat de bordjes van Bollen zo populair maakt bij fietsers. Op belangrijke kruisingen staan overzichtskaarten. Met alle routes erop vermeld. Zo kan de fietsers zich oriënteren in welk deel van de tocht hij zich bevindt. Of hij kan besluiten een alternatieve route te nemen.


De ingenieur werkt allang niet meer bij de - inmiddels gesloten - mijnen, maar is nog altijd bezig met zijn fietsroutes. 'Ik had nooit gedacht dat het zo'n vlucht zou nemen.' Hij kreeg begin jaren negentig van de mijn twee jaar salaris mee om het systeem te ontwikkelen. 'Ik heb flink moeten leuren voor het idee werd uitgevoerd.'


Zijn geluk was dat er in die periode compensatiegeld beschikbaar kwam vanwege de sluiting van de mijnen. Er waren mensen die inzagen dat voor de wegvallende mijnindustrie, economische alternatieven moesten komen. 'De fietsroutes in Belgisch Limburg trekken nu jaarlijks zo'n twee miljoen recreanten. Dat is goed voor de lokale bedrijven, horeca en hotels', zegt Bollen.


Dankzij de sluiting van de Belgische mijnen, fietsen nu ook duizenden Nederlanders elk jaar door natuurgebieden, geleid door de groene bordjes van ingenieur Hugo Bollen.


Hugo Bollen


Prijswinnaar Hugo Bollen die voor zijn fietsroute-bewegwijzering de Paul Mijksenaar Award krijgt, is ingenieur en geen ontwerper, net als de bedenker van de witte wegbelijning Edward Hines. Maar ook de man die de befaamde metrokaart van London ontwikkelde in 1933, Harry Beck, was geen ontwerper van beroep. Opvallend vindt wayfinding-specialist Paul Mijksenaar: 'Dit bevestigt dat het doel van ontwerpen nooit een esthetische opknapbeurt is, maar de oplossing van een probleem. Het functioneel ontwerp van Bollen laat dit eens te meer zien.'


De routebordjes van Hugo Bollen zijn in Nederland voor het eerst in 1999 gebruikt. Niet helemaal toevallig gebeurde dat in Nederlands Limburg, dicht bij de regio Kempen en Maasland waar het systeem van fietsknooppunten populair is geworden. Het prettige van het systeem, volgens het Landelijk Fietsplatform in Nederland, is de flexibiliteit. Je kunt als fietser onderweg simpel je routeplan omgooien. Online zijn er goede planners beschikbaar om je tocht uit te stippelen.


Je fietst met het Fiets Knooppunten Netwerk steeds van kruising naar kruising. Elk kruispunt heeft een eigen nummer en verwijst door andere knooppunten. Je hoeft maar een paar nummers te onthouden. Sinds 1999 is in Nederland in vijftig gebieden het systeem ingevoerd. In totaal beslaan deze routes 30 duizend kilometer fietspad. Van Texel, de Veluwe, Haaglanden tot aan het Rivierenland. 'Eigenlijk liggen ze in heel Nederland', zegt Anita Bakker van het Landelijk Fietsplatform.


De kracht van het systeem is dat het uniform is, de bordjes altijd rechts van de weg staan, steeds op zelfde hoogte, zegt Bakker. Het systeem van Bollen is vooral geschikt voor regionale tochten op de fiets. 'Als je een zondagmiddag eropuit wilt.' Voor langere routes of fietsvakanties wordt in het Nederland de aanduiding LF (landelijke fietsroutes) gebruikt, met een eigen nummeringssysteem.


Voor de onlineplanner: nederlandfietsland.nl


De Paul Mijksenaar Design for Function Award wordt 21 november uitgereikt in de Aula van de Universiteit van Amsterdam om 17.00 uur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden