Weggespeeld door de grote oliejongens

Henk van Bilderbeek heeft nog veertien jaar te gaan in een Colombiaanse cel. Terwijl voor hem en zijn broer de miljarden nu hadden moeten binnenstromen van de oliebron die hij in het land ontdekte.

Een politiek gevangene, noemt hij zich, al zou je dat niet zeggen als je hem zo ziet zitten in de lobby van het Sheraton Hotel op Schiphol. Een lamswollen trui, scherp gevouwen broek, een gedistingeerd snorretje à la Toon Hermans - dit lijkt eerder een zakenman of diplomaat in ruste, die na een vruchtbaar werkzaam leven op een fauteuil zit uit te blazen.


Niet dus. Henk van Bilderbeek (57), gedroomd olietycoon, zit in Colombia twintig jaar gevangenisstraf uit voor het witwassen van drugsgeld. Hij mocht voor doktersbezoek even naar Nederland, maar daarna moet hij terug: nog veertien jaar te gaan.


Niet dat hij geen succesvol zakenman had willen zijn. Hij had zo'n zakenman móeten zijn. Eigenlijk hadden de miljarden nu moeten binnenstromen, de miljarden van de Colombiaanse oliebron die hij in de jaren tachtig ontdekte. Zeker een miljard vaten zouden daar, in het noorden van het land, in de bodem zitten - in het stukje grond waarvan hij de exploratierechten verwierf. Een schat van misschien wel 100 miljard dollar, tegen de huidige olieprijzen, te verdelen tussen de Colombiaanse staat en de ontdekker. Maar die schat hebben ze van hem afgepakt.


Ze: dat zijn de Colombiaanse oliemaatschappij Ecopetrol, de Colombiaanse geheime dienst DAS, de Amerikaanse oliedienstverlener Halliburton, de Amerikaanse steenkoolmijnbouwer Drummond, de Amerikaanse drugsrecherche DEA, en de Amerikaanse geheime dienst CIA. Ook betrokken: onze eigen ABN Amro en minister Verhagen (eerst op Buitenlandse Zaken, later bij Economische Zaken), die hand- en spandiensten zouden hebben verleend.


Een onwaarschijnlijke constellatie, maar er zijn dan ook onwaarschijnlijke dingen gebeurd.


'Als je dit van tevoren weet, begin je er niet aan', zegt Albert van Bilderbeek, samen met zijn broer al bijna drie decennia betrokken bij het Colombiaanse avontuur. 'Wij zijn maar twee kleine jongens. Ze wilden ons vermorzelen.'


Maar ze hebben ons altijd onderschat, zegt Henk. De broers voeren nu met hun bedrijf Llanos Oil rechtszaken tegen de Colombiaanse staat, Ecopetrol en ABN Amro. 'We willen ons gelijk halen', zegt Albert. 'De oliebron hoeven we niet terug, wel financiële compensatie voor de geleden verliezen.' En Henk moet vrij, natuurlijk. Net als hun accountant die achter de tralies zit in Colombia. 'Ik wil geen gratie', zegt Henk. 'Ik wil vrijspraak. Het bewijs van mijn onschuld is er al. Ze hoeven het alleen maar te aanvaarden.'


Twee kleine jongens

De broers zaten in de weg. Dat is de strekking van het verhaal dat ze vertellen op Schiphol, en dat is de strekking van het verhaal dat ze hebben laten optekenen in het boek De Olievlek van freelancejournalist Peter Smolders. Twee kleine jongens, die in de weg zaten van het veel grotere geld.


Geoloog Henk kocht in 1986 van een paar Amerikaanse artsen het bedrijfje Llanos Oil, dat mineraalrechten bezat op een paar Colombiaanse stukken grond. Het was voor Henk een soort thuiskomst. Hij was in 1954 in Bogotá geboren, als zoon van een Nederlandse Shell-man en een Colombiaanse moeder. Henk, inmiddels zelf ook Shell-man, ging er kijken, zag de olie uit de grond komen, en stortte zich als 31-jarige in het avontuur.


'Het was bekend dat er olie zat, maar niemand wist hoeveel', zegt hij. Het gebied, de Cesar, grenst aan Venezuela, met vlak over de grens de olie uit het grote Maracaibo-meer, in de jaren zestig en zeventig een van de steunpilaren voor de rijkdom van Shell. Ook aan de Colombiaanse kant waren seismische metingen gedaan, er was zelfs al geboord. Maar Henk was de eerste die de gegevens eens goed bekeek, zegt hij. Volgens zijn geologische interpretatie zaten er minstens dertig reservoirs met olie in de ondergrond. Goed voor zeker een miljard vaten.


Het duurt een paar jaar voordat Colombia de verhoudingen tussen staat, grondeigenaren en oliemaatschappijen juridisch heeft vastgelegd, maar als dat in 1994 geregeld is, kan Llanos Oil aan de slag. Ze zijn nog steeds de enige oliemaatschappij in het gebied. Wel opent rond die tijd het Amerikaanse mijnbouwbedrijf Drummond een kolenmijn vlakbij. De Van Bilderbeeks gaan op zoek naar investeerders. Ze vinden die, naar eigen zeggen, vooral in Nederland, waar enkele rijke vrienden en bekenden hun de benodigde miljoenen toesteken.


In 1997 tekenen Henk en Albert van Bilderbeek het exploratiecontract met Ecopetrol, de staatsoliemaatschappij die tevens als agentschap fungeert voor het uitgeven van concessies - twee rollen die in de meeste landen gescheiden zijn. De broers mogen op zoek naar hun schat.


Maar het lukt niet die te vinden binnen de gestelde tijd. Tot twee keer toe wil Ecopetrol het contract ontbinden. De eerste keer weten de broers tot een schikking te komen met het staatsbedrijf. De tweede keer wordt het contract definitief verbroken, omdat ze niet op tijd een geëiste bankgarantie van 2,5 miljoen dollar kunnen laten zien. 'We hadden alles rond', zegt Henk. 'Seismiek, milieuvergunning, de boortoren stond al klaar. Net op dat moment pakten ze het van ons af.'


Dat is halverwege 2003. De broers halen verhaal bij Ecopetrol en de Colombiaanse overheid, en hopen eventueel een nieuw contract in de wacht te slepen. Maar ze krijgen nul op het rekest.


Een jaar later blijkt waarom: de exploratierechten zijn halsoverkop aan Drummond vergeven, de grote Amerikaanse buur, die nog nooit een druppel olie uit de grond heeft gehaald.


Geen pottenkijkers

'Wij gaan op zoek naar olie en gas. Wij van Drummond kennen de geologie van de Cesar beter dan wie ook', staat er in mei 2004 in een interview in het bedrijfsblad van Ecopetrol. Aan het woord is de baas van Drummond in Colombia. Deze Augusto Jímenez Neira is de zoon van een oud-directielid van Ecopetrol: de lijnen zijn kort in dit land. Hij kondigt een nieuwe strategie aan. 'Met de kennis die wij nu hebben, denken wij dat er interessante mogelijkheden zijn.'


Het familiebedrijf uit Alabama wil op zoek gaan naar ondiep steenkoolgas, maar ook naar de olie die op 3 kilometer diepte zou zitten. De schat van de Van Bilderbeeks. 'Drummond wilde ons hoe dan ook kwijt', denkt Henk. 'Het bedrijf zat tot de nek in vuile zaakjes met rechtse paramilitairen, en had daar liever geen pottenkijkers bij.' (Tegen Drummond, een belangrijke leverancier van de steenkool waarmee in Nederland elektriciteit wordt opgewekt, loopt een proces wegens betrokkenheid bij moord op vakbondsleiders - zie kader).


De gebroeders Van Bilderbeek vechten de werkwijze van Ecopetrol aan, en denken daarbij kans te maken. Maar Ecopetrol komt niet opdagen op de zitting in Bogotá, in september 2004. Twee dagen later wordt Henk van Bilderbeek gearresteerd, op verdenking van het witwassen van drugsgelden van paramilitairen. 'Ze zeiden dat we geld doorsluisden via onze exploratieactiviteiten', zegt Albert. 'Maar het kenmerk van exploratie is juist dat je er alleen maar geld in stopt, en er geen dollar uitkomt. Het sloeg nergens op.'


Uit onderzoek van de Colombiaanse geheime dienst DAS blijkt dat de broers onderdeel zijn van een enorm netwerk rond een paar grote Italiaanse criminelen. Volgens de beschuldigingen heeft Llanos Oil nooit exploratiewerkzaamheden verricht, en nooit contracten afgesloten. Al worden bij de huiszoeking bij Henk in Bogotá wel de geologische schatkaarten meegenomen, en de afgesloten contracten. De broers begrijpen er niets van. 'De administratie lieten ze gewoon liggen', zegt Albert. 'Terwijl het daarom zou moeten gaan.'


Een jaar later zien ze hun schatkaart terug, met alle door hen ontdekte geologische structuren waar olie zou kunnen zitten. De kaart zit bij een verzoek voor een milieuvergunning om naar olie te gaan boren, ingediend bij het nieuwe Colombiaanse agentschap voor olie- en gasactiviteiten. De informatie is publiek. De indiener van het verzoek: mijnbouwbedrijf Drummond.


Erin geluisd

'De broers zijn erin geluisd', zegt Rafael García deze week, ergens op een plek die geheim moet blijven. De kleine gedrongen Colombiaan was van 2002 tot 2005 hoofd van de ict-afdeling van de Colombiaanse geheime dienst DAS. Bij de oprichting van de dienst werd hij door goede vriend en DAS-directeur Jorge Noguera aangesteld vanwege zijn goede banden met de paramilitairen in de Cesar- regio. 'Ik deed dienst als tussenpersoon', vertelt García. 'Sinds de oprichting heeft de DAS in dienst gestaan van de paramilitairen. Het was door en door corrupt', aldus García.


García, zelf veroordeeld wegens samenwerking met paramilitairen, speelde een belangrijke rol bij het ontrafelen van de wijdverbreide corruptie binnen de DAS en onder politici. Hij legde belastende verklaringen af die tientallen parlementariërs, senatoren en DAS-collega's achter de tralies deed verdwijnen. Dat deed hij in ruil voor strafvermindering en omdat hij 'de waarheid boven tafel wilde brengen'.


In Colombia werd geschokt gereageerd toen bleek hoe nauw de DAS betrokken was bij drugshandel, moord en andere paramilitaire activiteiten. De onthullingen leidden ertoe dat de geheime dienst werd opgedoekt.


Ook in de rechtszaak tegen Henk van Bilderbeek, grotendeels gebaseerd op informatie die de DAS leverde, getuigde García. Hij vertelde de rechter hoe DAS-directeur Noguera er keer op keer op aandrong belastende informatie over Llanos Oil boven water te krijgen. 'Steeds opnieuw kreeg ik de opdracht de banden van Llanos Oil met paramilitairen te onderzoeken. Ik heb het de lokale militieleiders gevraagd, maar niemand had van de broers gehoord.' Op een dag vroeg García zijn baas waarom er zo'n interesse was voor Llanos Oil. Orders van het presidentieel kantoor, zo luidde het antwoord. 'Llanos Oil werd uiteindelijk in een bestaand onderzoek over drugshandel ingebed. Maar het bedrijf had er absoluut niets mee te maken.'


De rechter was niet onder de indruk van Garcías getuigenis. Henk van Bilderbeek werd schuldig bevonden en veroordeeld tot twintig jaar cel.


Duimschroeven

Het complot, zoals de broers Van Bilderbeek het nu zien: Llanos Oil zat op een enorme berg olie. Het liet zich bij zijn speurwerk adviseren door Halliburton, het Amerikaanse oliebedrijf waar Dick Cheney, vicepresident van de Verenigde Staten onder George W. Bush, een tijd lang de scepter zwaaide. Halliburton vertelde de geheimen door aan zijn Amerikaanse vrienden van de kolenmijn even verderop. Dit bedrijf, Drummond, had goede contacten bij de Colombiaanse overheid en oliemaatschappij Ecopetrol. Ecopetrol draait de broers contractueel de duimschroeven aan, en de staat gooit er voor de zekerheid een strafzaak tegenaan.


Spin in het web is Fabio Echeverri, die adviseur is van Drummond, van president Uribe, en president-commissaris bij Ecopetrol. 'Ik heb nooit direct contact gehad met Echeverri, noch met president Uribe', zegt García. 'Maar het kan niet anders of ze wisten hiervan af. Noguera ontving zijn orders immers direct van de president.'


Halliburton zegt in een reactie dat het niet formeel beschuldigd is door Llanos Oil, en gaat daarom verder niet in op de aantijgingen. Ecopetrol zegt dat er niets onoorbaars is gebeurd, en dat het contract met Llanos Oil terecht is beëindigd. Drummond zegt niets: de afdeling woordvoering geeft continu een ingesprektoon, en op e-mails met vragen wordt niet gereageerd.


Poging tot beslaglegging

In de slipstream van de zaak worden ook ABN Amro en de Nederlandse staat meegetrokken. De gebroeders Van Bilderbeek kregen via een Nederlandse rechter toestemming om voor 7 miljard dollar beslag te leggen op tegoeden van Ecopetrol en de Colombiaanse staat, beide met rekeningen bij ABN Amro. De bank zei aanvankelijk dat Ecopetrol geen tegoeden had, later bleek op een rekening in New York wel degelijk geld te staan. De rechtszaak over de mogelijkheid die tegoeden te bevriezen, loopt nog.


Ten einde raad probeerden de broers beslag te laten leggen op de Colombiaanse ambassade in Nederland. Het ministerie van Buitenlandse Zaken verzette zich daartegen en ook bij de rechter vingen de broers bot.


De uiterst onwaarschijnlijke constellatie wordt zichtbaar op 24 januari 2011, als er gelijktijdig vijf computers inloggen op de website van Llanos Oil, waar de gebroeders Van Bilderbeek alle rapporten, onderzoeken en rechtbankverslagen over hun zaak verzamelen. Albert, die ooit een baan bij de CIA ambieerde (en ver kwam), houdt de IP-adressen bij van alle bezoekers aan de website. Die dag zijn de computers te herleiden tot Drummond, Drummonds advocatenkantoor, Ecopetrol, ABN Amro en het ministerie van Economische Zaken. 'Dat kan maar een ding betekenen', weet Albert: 'Er is een conference call gaande.'


Bart Rijs, woordvoerder van minister Verhagen, ontkent dat een dergelijke conference call heeft plaatsgevonden. Hij vindt dat de aantijgingen aan het adres van Verhagen 'elke grond of bewijs missen'. Hiermee is voor het ministerie de kous af.


Er is in al die jaren één Nederlandse politicus geweest die zich heeft ingezet voor de Van Bilderbeeks. VVD'er Hans van Baalen, ten tijde van Henks arrestatie Kamerlid, inmiddels europarlementariër, heeft tot drie keer toe Kamervragen gesteld. 'Ik wilde weten of Van Bilderbeek een eerlijk proces heeft gehad, maar daarop heb ik nooit een helder antwoord gekregen van Verhagen.' Van Baalen gelooft niet in complottheorieën, maar vindt de gang van zaken 'zeer merkwaardig'.


'Ik neem het de minister vooral kwalijk dat hij nooit iets heeft gedaan met de verklaring van García', zegt Henk. De Nederlandse ambassade was nota bene vertegenwoordigd in de rechtszaal, waar García vertelde hoe onze zaak van begin tot eind is gemonteerd.' Inmiddels verwachten de broers weinig meer van de Nederlandse regering. 'Hooguit een wonder', schampert Albert.


Spijt dat ze zich ooit in dit avontuur hebben gestort, hebben de Van Bilderbeeks nooit gehad. De strijd opgeven is evenmin een optie: 'Aan het einde van mijn leven moet ik dit gewonnen hebben', zegt Henk. 'Dit verliezen is echt de grootste nederlaag die je als mens kunt lijden.'


ZAAK TEGEN DRUMMOND

Mijnbouwer Drummond is geen onbekende in Nederland. Sinds twee jaar staat het bedrijf bekend als leverancier van 'bloedkolen' aan Nederlandse elektriciteitscentrales. De Amerikanen zouden medeplichtig zijn aan de moord op twee vakbondsleiders en andere mensenrechtenschendingen in Colombia. De beschuldigingen zijn nooit bewezen.


Deze week kreeg een Amerikaanse rechtszaak echter een stevig fundament. 'Wij moesten de vakbondsleiders van de Drummond kolenmijn vermoorden. Daar betaalde het bedrijf ons 1,5 miljoen dollar voor', getuigde voormalig paramilitair Alcides Tabares. Drummond zou tussen 1999 en 2005 miljoenen dollars hebben betaald aan illegale milities in Colombia, in ruil voor 'bescherming' van zijn grote kolenmijn in de noordelijke regio Cesar.


Ook Tabares 'beschermde' tussen 2002 en 2005 de Colombiaanse bezittingen van Drummond, zo vertelde hij de Amerikaanse rechter. Tabares was lid van de AUC, een burgermilitie die eind jaren negentig werd opgericht om tegenwicht te bieden aan linkse guerrillabewegingen, zoals de FARC. De organisatie groeide al snel uit tot een paramilitaire organisatie die terreur uitoefende tegen eenieder met linkse sympathieën.


Tussen 1999 en 2005 werden 111 burgers vermoord in de Cesar, waaronder 67 vakbondsleden. De AUC zou met het door Drummond betaalde beschermgeld een sterke militaire basis hebben ingericht, en wapens en brandstof hebben gekocht.


De getuigenis van Tabares vormt onderdeel van een civiele rechtszaak die de nabestaanden van de slachtoffers hebben aangespannen tegen Drummond. Naast Tabares zijn er drie voormalige AUC-leden die beweren door Drummond betaald te zijn voor hun werk. Drummond moet in augustus dit jaar voor een jury in Alabama verschijnen, waarbij de getuigenissen een rol zullen spelen. Het bedrijf ontkent alles.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden