Weg van Mainstreet

De auteur Geert Mak trok voor zijn nieuwste boek Reizen zonder John door de Verenigde Staten, in de voetsporen van de door hem zo bewonderde John Steinbeck. Een onthullend verslag over land en leermeester.

Als Geert Mak in 2010 nog maar amper een week in de Verenigde Staten is, krijgt hij al door dat de Amerikaanse droom, de belichaming van het vooruitgangsdenken, bezig is te verdwijnen. In Mars Hill, een gehucht in de noordoostelijke staat Maine, raakt hij tijdens het ontbijt in een wegrestaurant met formica tafels en kunstleren banken in gesprek met zwaarlijvige arbeiders in geruite hemden en met honkbalpetten op. Hun verhaal komt hier op neer: het is allemaal minder geworden, véél minder.


In de jaren zestig kon iedere Amerikaan met vast werk een auto kopen. Wie elke maand een weekloon opzij legde, had na drie jaar een eigen huis dat ook nog meer waard werd. Maar zo is het niet meer en als Mak verder trekt, zal hij dit verhaal in soortgelijke horecagelegenheden steeds opnieuw horen. 'Ochtend na ochtend, zie ik zo, boven de eieren, het spek, de bonen en de slappe koffie, het optimisme en de zekerheden van een middenklasse verdwijnen. Sterker nog, ik zie een middenklasse die bezig is zelf weg te zinken', schrijft hij in zijn nieuwe boek Reizen zonder John, dat dezer dagen verschijnt.


John is de grote Amerikaanse schrijver John Steinbeck, die in 1960 van de oost- naar de westkust reisde en vervolgens naar het zuiden om de stand van zijn land te peilen. Het verslag van deze expeditie verscheen in 1962 onder de titel Travels with Charley, genoemd naar de hond die hem in zijn GMC-truck vergezelde. Precies vijftig jaar later herhaalde Mak deze reis, ook hij reed dwars door de Verenigde Staten, door fly over country, zoals dat heet. 'Daar ben ik dankbaar voor, want mijn route ging voor een groot deel niet door de grote steden. Dat doet iedereen al', zegt hij in het kantoor van zijn uitgever Atlas Contact.


En wat ontdekte hij, in dat land waar de meeste mensen overheen vliegen? Dat de armoede veel groter was dan hij had gedacht. 'Het was geen armoede, maar hopeloze armoede die ik zag. De dode blik in de ogen van mensen... Sinds 2007 zegt een meerderheid dat de toekomst moeilijker zal worden dan het verleden, dat de kinderen het zwaarder krijgen dan de ouders. Dat is omgekeerd aan de Amerikaanse belofte, dat is een essentiële breuk in het denken. Er heerst diepe onzekerheid. '


En dat is nog maar één van de sombere conclusies die Mak trekt over het land dat hij tegelijk zo aanminnig betitelt als zijn 'geheime liefde'. Hij kwam in 1979 voor het eerst in de Verenigde Staten en ging meteen 'plat'. De zelfvoldaanheid van sommige Amerikanen vond hij tenenkrommend, maar het trof hem dat er zo veel werd nagedacht en gediscussieerd, en hij hield van de gastvrijheid en het sterke sociale gevoel dat veel Amerikanen ook uitstraalden. Hij zou er er elk jaar terugkomen, ook omdat hij in Berkeley een tweede vader en moeder vond in een ouder echtpaar waaraan hij nu zijn boek heeft opgedragen.


De Verenigde Staten zouden een spiegel voor hem zijn tijdens het schrijven van zijn grote boeken: De eeuw van mijn vader, over de geschiedenis van Nederland, en In Europa, over de geschiedenis van Europa. 'Als je een rijdende trein wilt beschrijven, moet je zo nu en dan even uitstappen en Amerika was daar ideaal voor. Amerikanen lijken op ons, maar aan de andere kant vormen ze een totaal andere maatschappij. Het dwingt je om vragen te stellen, over Amerika maar net zo goed over onszelf, over Nederland en Europa.'


Sterker: datzelfde Travels with Charley lag al ten grondslag aan In Europa, want hierdoor kwam hij op het idee Europa te beschrijven aan de hand van een rondreis. Hij vond Steinbecks expeditie dwars door de Verenigde Staten aanstekelijk opgetekend, 'vol kleuren en mensenstemmen, geestig en vlot'. En toen hij het boek vier jaar geleden herlas, begon hij na te denken over een herhaling van de tocht zelf. De Amerikaanse schrijver Robert Kaplan gaf hem het laatste zetje door te zeggen dat Mak, met de frisse blik van de buitenstaander, de Verenigde Staten eens moest gaan beschrijven.


En zo verliet hij in september 2010 Sag Harbor, Steinbecks woonplaats op Long Island die exact vijftig jaar eerder ook het vertrekpunt was geweest. Mak reed in een Liberty Jeep, met zijn vrouw naast zich en in zijn oren de waarschuwing van een oude kennis van Steinbeck: 'Hij blies de zaken soms wel eens op, hoor. Hij kon mooie zeepbellen blazen...' Al snel zou hij ontdekken dat Steinbeck situaties en ontmoetingen in zijn boek had verzonnen. Toen Mak zijn route nareisde, bleek dat de beroemde schrijver destijds zo had gejakkerd dat een middagje vissen bijvoorbeeld onmogelijk was geweest. Uit brieven aan zijn vrouw Elaine bleek later dat hij op bepaalde dagen inderdaad op heel andere plekken was dan hij in zijn boek beschreef.


Steinbecks vertrek was een vlucht geweest. In 1960 was hij 58 jaar, hij had een attaque achter de rug en wilde zichzelf bewijzen dat hij nog steeds iets kon. Maar hij ging zich al gauw ongelukkig voelen in zijn oude rammelbak, met zijn hond naast zich, maar zonder zijn geliefde Elaine. Dus zocht zij hem geregeld op en sliepen ze in luxe hotels, hoewel niets daarvan terechtkwam in Travels with Charley. Hij moest de eenzame held voorstellen, die zich van ontbering naar ontbering sleepte dwars door het ruige Amerika. Hij moest zijn fantasie ook wel te hulp roepen, want zijn reis was te vluchtig geweest en had te weinig materiaal opgeleverd.


Het was voor u geen reden om van dit project af te zien?

'Ik wist niet meteen hoever dat fingeren ging en ten tweede interesseerde het me niet zo. Mijn doel was: Amerika te bekijken door Steinbecks ogen. Ik wilde niet zo zeer weten wat hij feitelijk meemaakte, maar wat hij observeerde en hoe hij observeerde. De fout is dat hij zijn boek als non-fictie heeft gebracht. Als fictie is het buitengewoon geslaagd, omdat het een goed portret geeft van Amerika uit de jaren zestig.'


Het viel me inderdaad op dat u coulant bent. U zegt: hij was toch op zoek naar de waarheid.

'Ja, ik ben mild voor hem. Ik had wel de pest in hoor, de journalist in mij had flink de schurft in. Ik dacht: kan ik nog wel van jou op aan? Nee dus. En dan schrijft hij dat hij eenzaam was in Californië en in Oregon een band verwisselde in de modder, terwijl hij een groot deel van de tijd lekker met zijn vrouw in de auto zat en van het ene hotel naar het andere reed. Maar zijn boek werd omhelsd door de Amerikanen, ze herkenden zich er van a tot z in, dit was hun land. De dialogen erin waren dus wel degelijk het soort dialogen dat toen in Amerika plaatsvond. Niemand zei: dit is onwaarschijnlijk.'


Ik dacht: Steinbeck was de fictieve derde persoon in uw auto, u bent gewoon van hem gaan houden.

'Ik vond hem leuk, maar ook tragisch omdat een deel van hem samenhing met bluf, hij wilde vaak een soort westernshow maken. In die zin was hij een typische Amerikaan. Maar wat ik sympathiek aan hem vind, is zijn ambachtelijkheid. Hij hield heel erg van schrijven, hij hoorde bij de categorie vertellers .'


U noemt hem de chroniqueur van het dagelijks leven. Dat aspect spreekt u aan?

'Tuurlijk, tuurlijk. Ik ben ook een verteller en ik ben door hem beïnvloed. Ik heb meer leermeesters gehad, maar hij is bijzonder. Ik zie hoe hij een verhaal vertelt, hoe slim hij bepaalde verbindingen maakt.'


Hij moest in die fase van zijn leven misschien ook wel bluffen, omdat hij zich niet goed voelde en last kreeg van een writer's block.

'Ik herken dat, hij was waanzinnig beroemd geworden. Ik heb dat in lichte mate ook meegemaakt. Dat is aan de ene kant heerlijk, aan de andere kant is het wel iets dat je moet leren hanteren. Je moet jezelf goed vastsjorren om niet weggeblazen te worden.'


Wat kan er gebeuren?

'Bij elk product dat uit je handen komt, zijn de verwachtingen groter. Steinbeck heeft eens gezegd dat hij kon begrijpen waarom auteurs na hun eerste bestseller nooit meer een goed boek schrijven. Dat klopt.'


Uw eerste bestseller was Hoe God verdween uit Jorwerd. Daarna heeft u nog grotere bestsellers geschreven.

'Dat was alle keren een verrassing. De Eeuw van mijn vader was bedoeld als een experiment, ik wilde de geschiedenis van Nederland beschrijven vanuit mijn eigen familie. Dat bleek een rijkere bron te zijn dan ik verwachtte. Toen kwam In Europa en dat had ik geschreven voor mezelf en een fijnproeverspubliek. Toen bleek het tot mijn en ieders verbazing een knallend succes.'


In Nederland zijn meer dan 350 duizend exemplaren verkocht?

'Intussen 450 duizend en er zijn meer dan twintig vertalingen gemaakt. Ik merkte dat ik iets had gedaan met Europa waar behoefte aan was in landen die met de geschiedenis in hun maag zitten, Duitsland, China, de Balkanlanden. Zij hebben een geschiedschrijving die goed-fout is. Als je schrijft vanuit de mensen zelf en in- en uitzoomt, kun je dat probleem vermijden.'


Wat deed de roem met u?

'Na In Europa dacht ik: oef.'


U belandde bij de televisie met uw Europaproject. Ik dacht: ik ben benieuwd of Geert Mak ooit nog een boek schrijft.

'Televisie is voor mij altijd een nevenproduct geweest. Ik ben een auteur en je moet je schrijverschap, hoe plechtig dat ook klinkt, verdedigen tegen al dit soort aanbiedingen. Je kunt elke week ook wel vier lezingen houden. Het is alsof je een geweldige toetjestafel voor je neus krijgt, waar je toch met je poten grotendeels vanaf moet blijven anders gaat het niet goed met je.'


Kreeg u na In Europa last van een writer's block, zoals Steinbeck aan het eind van zijn schrijverschap?

'Nee, maar ik werd wel afgeleid, door de tv en ik heb veel rondgereisd omdat In Europa overal in het buitenland uitkwam. Ik kwam in een discussiecircuit terecht, en het is heel leuk om zowel in Zürich als in Rome als in Oslo te discussiëren over Europa.'


Had u na al die tijd geen schroom om weer een boek te schrijven?

'Nee, maar de tijd ertussen had ik wel nodig om mezelf te vinden in de kleine storm die over me heen kwam. Tv roept nog meer reuring op, je kunt geen Albert Heijn binnenlopen of je krijgt te horen: 'Ah, televisie, Henny Huisman.' Daar moet je mee leren omgaan. Maar het leuke van schrijven is: je kruipt in je eigen kop in je studeerkamer, eigenlijk in je eigen meubelmakerij. En dan ruikt het lekker naar hout en lijm en dan ga je fijn aan de slag. Schrijven is je redding in zo'n situatie.'


Dat was ook het gevoel dat Steinbeck met zijn reis weer wilde oproepen.

'Je moet nooit denken als je schrijft: wat zou deze recensent of die programmamaker vinden van wat ik doe? Daar zat hij mee en dat moet je allemaal buiten de deur zetten. Dat is niet zo belangrijk. Je maakt iets voor jezelf dat niet al te slecht is.'


Het overweldigende beeld dat Reizen zonder John oproept is dat van een grootmacht in verval. Mak omschrijft het zelf iets anders: een grootmacht in ernstige problemen, omdat de Verenigde Staten de neergang in theorie nog zouden kunnen keren. Maar hun ideologieën zitten in de weg. Neem de publieke zaak, die onmiskenbaar wordt uitgehold - de staat van het onderwijs en de infrastructuur gaat hard achteruit. Er moet iets gebeuren, maar dat is lastig door het breed gedragen idee dat de overheid hinderlijk is en vooral niet te veel eerlijk verdiende dollars van hardwerkende burgers moet krijgen.


Neem ook de omvang van de Amerikaanse militaire macht. De VS besteden per inwoner ruim 2.000 dollar per jaar aan defensie, extreem veel in vergelijking met andere landen. Dat wordt onbetaalbaar nu het economisch slechter gaat; volgens sommige voorspellingen is de Chinese economie in 2020 al groter dan de Amerikaanse. Er zou dus redelijkerwijs moeten worden bezuinigd op defensie, alleen, zegt Mak: 'Het idee dat Amerika een uitverkoren land is, met een wereldmissie, staat daar dwars op. Zo hebben de Amerikanen een heleboel zware ideologieën die beletten om tot herstel te komen.'


Reizen zonder John laat ook zien hoe het Amerikaanse platteland ontvolkt. Het boek leest als een aaneenschakeling van bezoeken aan het Friese Jorwerd, waar het in de afgelopen decennia steeds stiller werd tot zelfs de laatste bus verdween. Ja, zegt Mak: 'Als je door al die Amerikaanse stadjes rijdt, valt je bek open. Mainstreet USA is in dertig jaar tijd volstrekt verdwenen. Robert Kaplan zag precies hetzelfde, alleen trek ik er een conclusie uit die hij nog niet trekt. Ik zeg: het is veel ernstiger. Het kan een verklaring zijn voor het degenereren van de Amerikaanse politiek, ik heb er geen ander woord voor.


'Tot het midden van de jaren zeventig vormde het centrum van al die provinciestadjes, Mainstreet, het hart van de Amerikaanse politiek. Je had er winkels, een bank, de school, de krant, cafés, waar mensen elkaar tegenkwamen en het politieke debat plaatsvond. Ze wisten wie ze kozen in de Senaat en het Huis van Afgevaardigden, een buurman bijvoorbeeld die eerder de riolering in de stad zo goed had geregeld. Dat maakte de tegenstellingen tussen Democraten en Republikeinen klein. Nu is in veel provinciestadjes Mainstreet letterlijk verdwenen en daarmee de sociale controle en de aanspreekbaarheid van politieke kandidaten. 'Het heeft het hele politieke debat in Amerika uit de context getrokken', aldus Mak.


Democraten en Republikeinen kunnen nu een karikatuur van elkaar maken?

'Door het bestaan van Mainstreet kon je het als politicus niet al te dol maken. Er waren vroeger ook partijmachines en -combines, maar die hadden nog iets met de straat te maken. Dat is nu helemaal losgezongen.'


U noemt de Amerikaanse politiek gecorrumpeerd. U bedoelt dat meningen in toenemende mate te koop zijn?

'Toen ik door Amerika reisde, ontstond in Duitsland een enorme rel rond de minister-president van Noordrijn-Westfalen, Jürgen Rüttgers, omdat zijn partij geld vroeg voor zijn aanwezigheid bij VIP-dinertjes. In Amerika is zoiets gangbare praktijk. Het democratisch systeem, dat de Amerikanen zelf zo fantastisch vinden, is naar WestEuropese normen zwaar gecorrumpeerd. Als Amerika een Europees land was geweest zou het, denk ik, om die reden zelfs problemen hebben gehad om te worden toegelaten tot de Raad van Europa.'


Het ontvolkte platteland is niet typisch Amerikaans. U heeft zelf de teloorgang Jorwerd beschreven. In Europa trof u dat proces ook aan.

'Die ontvolking is in Amerika grootschaliger omdat het totaal niet gedempt wordt door beleid. Europa heeft ongelooflijk veel geld en energie gestoken om de leegloop te beperken en kanaliseren. Kijk maar naar Frankrijk, daar staan ook dorpen leeg, maar als Frankrijk Amerika was geweest, dan had je een paar grote steden overgehouden en voor de rest bouwvallen.'


In navolging van Steinbeck koos u ervoor smalltown America te beschrijven. Werkt dat niet een vertekening in de hand?

'Het zou kunnen, het zou kunnen.'


Met andere woorden: geeft u geen eenzijdig beeld?

'Ik noteer zelf mijn aarzelingen. Maar ik geloof dat ik het heb voorkomen door ook veel over Chicago, Detroit en San Francisco te schrijven. Ik kan bovendien het omgekeerde vragen: hebben wij in Europa niet een vertekend beeld van Amerika doordat de meeste van onze reisverhalen juist over de grote steden gaan? In die zin steun ik Steinbeck, ik wilde het doorsnee Amerika beschrijven. Nederlanders zijn verrast wanneer al die aardige, slimme, welwillende Amerikanen die we kennen uit New York, een president krijgen als George W. Bush. Ja, waar komt dat vandaan? Uit Kansas, Oklahoma...'


U wilde de nadruk leggen op het Amerika dat wij niet kennen.

'Ja, en dus ook op het Amerika dat héél religieus is, viervijfde van de Amerikanen gelooft oprecht in het bestaan van God. Als Europeaan kom je vaak in aanraking met Amerikanen die gereisd hebben, vrienden van vrienden die in dure huizen wonen. Maar ga maar eens door Maine rijden en elke ochtend in een wegrestaurant zitten, dan kom je wel wat anders tegen.'


U besluit met de conclusie van Paul Kennedy dat Amerika zal teruggaan naar zijn natuurlijke plaats in de wereld. Wat houdt dat in?

'Een van meerdere grootmachten. China mag Amerika in economisch opzicht voorbijstreven, Amerika is nog steeds de standaardmacht. Als er iemand politieagent moet zijn, de Chinezen hebben er geen zin in. Het kan zijn dat Amerika die rol nog heel lang zal spelen.'


Steinbeck heeft na deze reis niet meer veel geschreven, hoe zal dat bij u gaan?

'Ik ga gewoon door. Er was ook bij Steinbeck een grote kans dat hij na Travels with Charley weer lekker aan het schrijven was geraakt, als hij niet vlak daarna de Nobelprijs voor de Literatuur had gekregen. Die verlamde hem.'


Dus u moet vooral geen prijs krijgen na dit boek.

'Exact.'


Geert Mak, Reizen zonder John, Uitgeverij Atlas Contact24,95

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden