‘Weg uit Irak, naar Darfur’: slogan van oorlogszuchtige vredesbeweging?

Over:..

Hoe komt het dat de Amerikanen zich zo vreselijk druk maken over de tragedie in de Soedanese regio Darfur en zo nadrukkelijk van genocide spreken, terwijl andere massamoorden als in Congo of Somalië aan hen voorbij gaan? Volgens de Ugandese hoogleraar politicologie Mahmood Mamdani zit er een luchtje aan al dat medeleven met Darfur en de ‘grootste Amerikaanse protestbeweging sinds die tegen de oorlog in Vietnam’. Op de Columbia University in New York, waar hij doceert, wekt hij verbazing als hij op bijeenkomsten de kwestie ter discussie stelt, en ook irritatie.

Er is verbijsterend weinig zelfreflectie over de kwestie Darfur in de VS, zegt Mamdani op bezoek in Den Haag. Vorige week hield hij daar een lezing, georganiseerd door het Internationale instituut voor de Studie van Islam in de Moderne wereld (ISIM) en het Prins Claus Fonds. Hoe kan het dat dezelfde mensen die tegen de oorlog in Irak zijn, ijveren voor militair ingrijpen in Soedan, vraagt Mamdani zich af. Het is een rare slogan: ‘Out of Iraq, into Darfur’.

Mamdani heeft wel een verklaring: die mensen weten weinig van Soedan en Darfur en inmiddels heel wat van Irak. Irak voldoet niet meer als ‘verhaal met een hoogstaande moraal van strijd van goed tegen kwaad’ nu iedereen ziet dat de moordpartijen voortkomen uit strijd tussen sjiitische en soennitische groepen, terroristen van Al Qaida, Koerdische strijders en soldaten van het nieuwe regeringsleger. Recentelijk is Al-Sadr ook weer in het nieuws. In Soedan vermoorden Arabische handlangers van de regering in Khartoem zwarte Darfurianen, daar liggen de zaken voor het Amerikaanse publiek nog duidelijk zwart-wit. Dus: op naar Soedan. Maar volgens Mamdani woedt er ook in Soedan een ingewikkelde burgeroorlog.

Voor de goede orde: niet ter discussie staan de verschrikkingen die zijn aangericht door de Janjaweed milities, die door de regering worden gesteund, wat Mamdani betreft. Wat hem wel verbaast, is dat de tegenpartij van de boeven als vanzelf als de goeden worden gezien, terwijl de rebellengroepen in Darfur ook misdaden tegen de bevolking hebben begaan, met elkaar slaags zijn geraakt en deels extremer islamistisch zijn dan de regering zelf. Daar hoor je niemand over in de VS, zegt hij, net zomin als over het falen van de internationale gemeenschap en de VN-militairen, terwijl de Afrikaanse vredessoldaten worden beschimpt, hoewel ze het in Mamdani’s ogen minder slecht hebben gedaan. De reden: ze passen niet in het beeld dat het Westen een oplossing moet brengen, hulp voor de arme slachtoffers van de wrede Arabieren.

Op bijeenkomsten waar hij zijn zienswijze te berde brengt, krijgt hij tegengeworpen: natuurlijk zal het wel ingewikkelder liggen dan wij in de VS weten, maar dat maakt toch niet uit voor het lijden van de bevolking van Darfur? Wat kunnen we daartegen doen? Dat lijkt een zinnige tegenwerping en Mamdani is er niet geheel ongevoelig voor. Maar, vertelt hij verder, hij is een aantal keren in Darfur geweest en het viel hem juist op dat het geweld sinds twee jaar drastisch is afgenomen. ‘Precies op het moment dat het geweld minder wordt, groeit in de VS de protestbeweging tegen dat geweld.’ Het komt de Save Darfur actiegroep gewoon niet goed uit om eerlijke informatie te geven. Er zijn besprekingen op gang gekomen tussen de rebellen en de regering, onder druk van de Afrikaanse Unie. Maar de actievoerders willen geen compromis volgens Mamdani, ze willen een interventie. ‘Een vredesbeweging die oorlog uitlokt, heel vreemd.’

Mamdani schetst een beeld van een door eigen propaganda voortgestuwde beweging. Als eenmaal het etiket genocide is geplakt, is er geen weg meer terug. Dan is er de morele plicht om die te stuiten, en dan lijken volgens Mamdani in de propagandastrijd alle middelen en leugens-om-bestwil geoorloofd. Zo is een ‘bizarre coalitie’ ontstaan rond Darfur van fundamentalistische christenen, mensenrechtengroepen, linkse academici en geëngageerde journalisten. En de politici, van president Bush tot de Democraten, zingen mee in dit koor. In de geruststellende wetenschap dat er voor de VS toch niet zoveel op het spel staat en het van een heuse invasie à la Irak wel niet zal komen.

Is dat erg? Mamdani vindt van wel, omdat de onderhandelingen, het sluiten van compromissen met boeven en het vinden van een modus vivendi, op die manier worden gedwarsboomd. ‘En voor Soedan, zoals overal in Afrika, is een vergelijk tussen de boeven het best haalbare.’ Verre te verkiezen boven voortgaand moorden, verkrachten en brandschatten.

Mamdani heeft deze prikkelende stellingen vorig jaar deels al eens gepubliceerd in de Londen Review Books. Hij kreeg veel kritiek van andere Afrika-kenners, vooral over slordigheden in zijn beschrijvingen van de Rwandese genocide in 1994 en de massamoorden in Congo-Kinshasa. Die kritiek kwam onder andere van Gérard Prunier. Die bekritiseert het gegoochel met dodencijfers, maar is zelf ook niet precies. Mamdani verweerde zich met als belangrijkste argument dat al die controversen over details niets afdeden aan zijn centrale stelling: de Save Darfur Coalition lijkt humanitair hoogstaand, maar speelt het militair interventionisme van Bush’ War on Terror in de kaart.

Voor de Save Darfur Coalition reageerde directeur David Rubinstein in het blad. Mamdani had zijn club onder meer verweten raciale kenmerken te benadrukken, terwijl die in werkelijkheid niet zo scherp liggen: er zijn zwarte Janjaweed en onder de rebellen zijn lichtgekleurde leiders te vinden. Maar de Save Darfur Coalition ‘vermijdt juist de labels Arabisch en Afrikaans’ repliceert Rubinstein. Erger nog is Mamdani’s bewering dat de coalitie op oorlog uit is. Nooit heeft de coalitie gevraagd om de omverwerping van het regime in Khartoem, schreef Rubinstein. De internationale troepenmacht moet alleen de burgers tegen de gewapende benden beschermen.

Ook de coalitie gelooft dat alleen onderhandelingen en een vergelijk tussen de rebellen en de regering uitzicht biedt op vrede. We moeten niet zo kibbelen over terminologie en vermeende bijbedoelingen, schreef Rubinstein, maar snel iets doen aan ‘het geweld waaronder onschuldige Darfurianen alle dagen lijden’.

Mamdani is niet erg onder de indruk. Hoe bizar de Amerikanen omgaan met één enkel geval van de vele misdaden in de wereld ziet hij weer eens bewezen in de actie tegen de Olympische Spelen. Omdat China zaken doet met Soedan – olie – hebben Amerikaanse actievoerders het over ‘de Genocide Spelen’. Mamdani: ‘Maar China doet niet anders tegen Soedan dan tegen andere landen, ze bemoeit zich niet met interne politiek. En China is niet het enige Aziatische land dat in Afrika economisch binnendringt: India en Maleisië doen precies hetzelfde. En toch: alleen China is doelwit. Waarom richten de actievoerders hun aandacht niet op de misstanden in Tibet? Om een simpele reden: qua moralistisch verhaal kan het lijden van Tibet bij lange na niet op tegen dat van Darfur.’

Behoorlijk cynisch klinkt deze redenering wel, overtrokken en eenzijdig misschien ook, maar al met al morrelt Mamdani wel degelijk aan een even eenzijdige conventional wisdom over Darfur, die begon te schrijnen.

Wim Bossema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden