Weg uit de comfortzone

Dertien jaar na de deceptie bij Ajax heeft Jan Wouters (52) zijn draai als coach gevonden. De succesvolle trainer van FC Utrecht wil gehoord worden. 'Nu weet ik: dit is mijn weg, zo wil ik het doen.' Een jaar in vijf gesprekken.

Hij had de nominatie voor de Rinus Michels Award, de prijs voor beste coach van het seizoen, niet nodig als bevestiging van zijn trainerscapaciteiten. De twijfel is verdwenen bij Jan Wouters. Nu, eindelijk.


Aan het eind van de vorige eeuw ging hij, onervaren, aan de slag als hoofdtrainer bij Ajax. Hij werd ontslagen en kroop daarna weg. Misschien kon hij het maar beter proberen als assistent-trainer, hield hij zichzelf voor. 'Ik koos voor de weg van de minste weerstand', weet hij nu.


Met FC Utrecht, dat straks de play-offs gaat spelen om een ticket voor de Europa League, verraste hij velen. De ploeg was het hele seizoen terug te vinden in de subtop, spelend in een attractieve, herkenbare stijl met vier middenvelders en twee spitsen. Zijn hand is vooral zichtbaar in het positiespel van zijn elftal, zegt hij vol overtuiging.


Voor Wouters is het seizoen 2012-2013 het jaar van de bevestiging geworden. Als speler won hij met het Nederlands elftal het EK van 1988 en diende hij zowel nationale topclubs (Ajax en PSV) als de Europese grootmacht Bayern München. Als coach weet hij nu dat hij niet zo snel had moeten wegduiken na zijn valse start als trainer bij Ajax.


'Ik ben erachter dat ik uit de comfortzone moest stappen, dat het vak van hoofdcoach voor mij gemaakt is. Nu ben ik blij dat FC Utrecht mij de kans heeft gegeven en dat ik die kans heb gegrepen.'


Het seizoen van Jan Wouters in vijf interviews.


maandag, 12 november

Jan Wouters weet niet of er aan het begin van dit seizoen een filmregisseur bij Dick Advocaat is geweest met het verzoek een documentaire te maken over het 100-jarig bestaan van PSV. Eén ding weet hij wel: mocht dat zijn gebeurd, dan zal de Hagenaar daarvoor vriendelijk hebben bedankt.


Zelf betreurt Wouters het nog altijd dat hij in het seizoen 1999-2000 'ja' zei toen Ajax 100 jaar bestond en Roel van Dalen een documentaire wilde maken vanuit de boezem van de club. 'Dat zou me nu niet meer gebeuren. Dan had ik gezegd: maak maar een foto.'


Maar het is nu ook weer niet zo dat hij gillend wakker wordt als hij terugdenkt aan de documentaire Ajax: Daar hoorden ze engelen zingen. Wouters werd ontslagen en de beelden van de met zijn taak worstelende coach drukten een zwaar stempel op hem. Hij was 'te vroeg voor de leeuwen gegooid', zei directeur Frank Kales in de film.


'Wat een drama, riepen mensen toen. Ik dacht: bij DAF was er een massaontslag. Mensen met een koophuis en een gezin stonden op straat. Ik kreeg een jaarsalaris mee.'


Op Zoudenbalch, de trainingsaccommodatie van FC Utrecht, denkt hij na over de vraag met welke blik hij tegen de Jan Wouters van toen aankijkt. Het is een compassievolle blik. 'Morten Olsen zou vier jaar trainer van Ajax blijven, daarna zou ik hem opvolgen. Maar hij werd al na anderhalf jaar ontslagen.' Dus kwam het bestuur bij Wouters. 'Toen heb ik te naïef gedacht: deze kans komt nooit meer voorbij, dit moet ik doen.'


Als hij de tijd kon terugdraaien, had hij niet zo makkelijk toegehapt. Dan had hij zichzelf voorgehouden: dit is de juiste opbouw van je carrière niet, ga eerst maar eens het vak leren. 'Ik heb geleerd dat je een groep moet uitleggen wat je bedoeling is, hoe je wilt voetballen. Toen dacht ik daar te makkelijk over.'


Hier spreekt de trainer die FC Utrecht al vroeg in het seizoen naar een plaats in de subtop van de eredivisie heeft geloodst. Hij memoreert de uitwedstrijd tegen ADO Den Haag (1-2 op 21 oktober). Toen zag hij het Utrecht dat hij wilde zien. Brutaal, dominant, vol eigen initiatief.


Hij lacht om de lof die hem nu wordt toegezwaaid. Hij kan er zo weinig mee. De buitenwacht kijkt naar de resultaten, hij naar de ontwikkeling van spelers.


Wouters vertelt over de Japanner Yoshiaki Takagi en hoe hij zich heeft ingespannen, opdat die jongen zich zo snel mogelijk thuis zou voelen bij FC Utrecht. Hij nam hem mee naar huis. Hij ging met hem karten. Ze bezochten het stadion van PSV. Hij ging Japans met hem eten. Dochter Rowan hielp Takagi met de Nederlandse taal, via een vertaalprogramma.


Van de coach die zoveel moeite had te communiceren in de media, vooral tijdens zijn interim-periode bij PSV in 2007, is weinig over. Hij voelde zich destijds altijd aangevallen. 'Nu heb ik een duidelijk verhaal en ben ik wat losser geworden.'


Na zijn ontslag bij Ajax dacht hij: misschien is de rol van assistent-coach wel beter gemaakt voor mij. Dat was een rare reflex, weet hij nu.


'Er stonden cameraploegen in de tuin om mijn reactie op dat ontslag te krijgen. Daar reageerde ik heel verkrampt op. Nu zou ik zo'n situatie anders oplossen. Dat heeft te maken met innerlijke rust.'


maandag, 10 december

De vraag aan Jan Wouters was om voor deze afspraak een voor hem speciale locatie in Utrecht uit te zoeken. Een plek waaraan hij een bijzondere herinnering heeft, om welke reden ook. Na een korte denkpauze wist hij dat het begraafplaats Tolsteeg moest worden.


Daar legt hij drie keer per maand trouw een bos bloemen bij het graf van zijn ouders. Dus ook op deze maandagmorgen, onder winterse omstandigheden. Wouters heeft de kraag van zijn jas omhoog gezet.


Voor het betreden van het grasveld van de begraafplaats heeft hij de uitgetrapte peuk in zijn hand meegenomen. Anderhalf pakje rookt hij per dag. Er is geen sigaret die achteloos wordt weggesmeten.


Zonder aarzeling begint hij te vertellen. Over hoe zijn moeder stierf op Tweede Kerstdag 1993. 'Ze kwakkelde al een tijdje met haar gezondheid. Ineens was het gebeurd.' En hoe zijn licht dementerende vader haar ruim een maand later volgde. 'Hij had geen zin meer. Hij is ingeslapen in zijn stoel in het bejaardentehuis met de tv aan en zijn borreltje op tafel.'


Beiden werden 74 jaar. Ze waren 52 jaar getrouwd. Jan Wouters, de jongste uit een gezin met negen kinderen (zes zussen, twee broers), was de trots van zijn ouders. Zijn wedstrijden waren een uitje voor hen.


Bij zijn moeder kon hij met alles wegkomen. 'Op haar lijk ik het meest. Mijn vader was van de normen en waarden. Tegenover hem diende ik me te verantwoorden.'


Toen Wouters op zijn 17de bij FC Utrecht terecht kwam, leerde hij van zijn vader en broer (beiden werkzaam in de bouw) en van zijn twee zwagers (een vuilnisman en een dakdekker) dat hij zorgvuldig met zijn geld moest omgaan. Dat hij dus niet die eerste 250 gulden moest uitgeven aan een radio met cassettedeck, zoals hij wilde, maar moest sparen. 'Dat doe ik nu nog steeds.'


Het is bijna niet meer voor te stellen, maar in Woerden werkte Wouters het eerste deel van zijn proftijd aan de lopende band bij Melkunie. Nee, hij denkt niet dat de huidige profs van FC Utrecht daar een beeld bij hebben. 'Het zal ze verrassen.'


Zijn ploeg staat als een huis, hetgeen vooral blijkt in de uitwedstrijd tegen Ajax, op 7 oktober (1-1). In de Arena maakt het geweldig functionerende middenveld, met een uitblinkende Tommy Oar, opnieuw indruk. Doelman Robbin Ruiter verricht een aantal cruciale reddingen. Utrecht pakt een verdiend punt.


Wouters kan liefdevol vertellen over zijn spelers. Over hoe trots hij is op de ontwikkeling van Mike van der Hoorn, die later in het seizoen de voorselectie haalde van het Nederlands elftal. Over Adam Sarota, een in zijn ogen onderschatte kracht die met blessures te maken kreeg. En over Oar, die veranderde van een pure vleugelspits in een uitstekende middenvelder die goed tussen de linies kan spelen, zoals dat heet in jargon.


Even terug naar vroeger, naar zijn eigen spelerstijd. De training begon om half drie. Mooi, dacht zijn vader, dan kan Jan 's ochtends ook nog wel even de handen uit de mouwen steken. Hij woonde tot zijn 25ste thuis en betaalde kostgeld. 'Zolang je hier woont, bepaal ik', zei vader Wouters dan.


Ook na die tijd kon zijn vader hem tot de orde roepen. Dat deed hij bijvoorbeeld bij twee bepalende momenten uit zijn carrière: de keer dat hij Yassine Abdellaoui uitschold voor 'kut-Marokkaan' (1995) en nadat hij Paul Gascoigne had geveld met een elleboogstoot, in een interland tegen Engeland (1993).


Zelf probeerde Wouters destijds te bellen met Gascoigne, maar hij kreeg hem niet aan de lijn. Daarop draaide hij het nummer van Aron Winter, die in zijn tijd bij Lazio Roma boven de Engelsman woonde. 'Aron belde me terug en zei dat Paul het geen enkel probleem had gevonden. Dat hij zelf ook zo in elkaar zat. No hard feelings.'


Met gêne denkt hij terug aan zijn opmerking tegen Abdellaoui. De verbazing is nu nog van zijn gezicht te lezen als hij eraan terugdenkt. 'Dat was zo'n moment waarbij ik later dacht: wat heb je in godsnaam gezegd? Ik was 35, 36 en niet meer de snelste. Daar maakte die jongen grapjes over. In een opwelling was het eruit voor ik er erg in had.'


Dat gebeurde Wouters wel vaker. Als hij het niet eens was met PSV-trainer Dick Advocaat deed hij niets meer in een partij. 'Dan stuurde Dick me naar binnen, waarop ik naar huis reed. Keek mijn vrouw me verbaasd aan. 'Ben je nu al terug?', riep ze dan. En dan reed ik weer terug naar de Herdgang.'


Hij lacht om de herinnering en zegt dan dat hij blij is dat zijn vader hem altijd op zijn fouten is blijven wijzen. Diezelfde vader kon ook enorm trots zijn als er werd gezegd dat een ploeg 'een type Jan Wouters' nodig had.


'Dat gold ook voor mezelf. Voor mij staat dat etiket 'een type Wouters' voor onverzettelijkheid. Als het nu nog wel eens voorbijkomt, denk ik: dan heb ik toch indruk gemaakt in mijn carrière.'


woensdag, 10 januari

Pas op zijn 32ste viel het kwartje. Vooral doordat zijn toenmalige trainer bij Bayern München, Erich Ribbeck, het hem zei: Jan, in jou schuilt een trainer. Nooit had hij tot dat moment ook maar gedacht aan die functie. 'Na dat gesprek is het gaan leven bij mij.'


We zitten in de kleedkamer van Utrecht in De Galgenwaard en het eerste elftal is net terug van trainingskamp in Portugal. Een half jaar in de subtop heeft voor rust gezorgd. De ploeg is niet weg geweest bij de vijfde plaats op de ranglijst.


Alleen het reeds aangekondigde vertrek van middenvelder Anouar Kali, na het seizoen, heeft tot wat beroering geleid onder de supporters. Wouters zelf is er kalm onder. Hij heeft Johan Martensson achter de hand, zegt hij schijnbaar zorgeloos. Die moet zijn rol moeiteloos kunnen overnemen.


Op deze plek heeft Wouters geleerd zich als trainer, ook in verbale zin, op zijn gemak te voelen. Het toespreken van een groep, in het begin van zijn carrière niet zijn sterkste punt, gaat nu vanzelf.


Hij heeft zichzelf aangeleerd steekwoorden op te schrijven. 'Dat doe ik, zodat ik niet van de hak op de tak spring. Je moet ook geen ellenlang betoog houden.' Een week lang is naar de wedstrijd toe gewerkt. Als het goed is, hoeft hij alleen nog wat dingen aan te stippen.


'Weet je wie hier het hoogste woord heeft? Jeroen Verhoeven. Dat zullen niet veel mensen verwachten.' Verhoeven is de reservedoelman, die vanwege zijn gewicht vaak het mikpunt van spot is. Wouters werkte in de jeugd al met de keeper, die ook bij Volendam en Ajax onder contract stond. Hij koestert hem.


'In een groep heb je persoonlijkheden nodig', legt Wouters uit. 'In een groep wordt op natuurlijke wijze bepaald naar wie wordt geluisterd. Als jij het woord neemt en dat wordt niet gepikt, dan merk je dat.'


Even later, hoog op de hoofdtribune van De Galgenwaard, heeft Wouters het over zijn moeizame start bij de club als trainer. Het publiek voelde zich niet meteen verwant met hem en de prestaties vielen tegen.


Vorig jaar lag zijn nieuwe jaarcontract al vijf maanden thuis, voordat hij besloot het te tekenen. 'Ik ben daar slordig in. Het interesseert me ook niet zo', zegt hij haast achteloos. Maar juist vorig jaar was er lang twijfel of de club wel met hem zou doorgaan. Had die onzekerheid niet makkelijk kunnen worden weggenomen?


Hij knikt. 'Het heeft me ook wel gestoord dat de club toen niet naar buiten toe heeft gecommuniceerd dat ze vierkant achter me stond. Maar ik ben niet iemand die daar rancuneus van wordt. Ik had aangegeven: breng rust, geef duidelijkheid. Daar hebben ze lang mee gewacht. Ik ben toen maar verder aan het werk gegaan.'


Hij houdt er niet van de confrontatie te zoeken. Nu weet hij al lang dat de club heel graag met hem verder gaat. Twee maanden later wordt bekend dat hij voor twee jaar heeft bijgetekend. Wouters is daar trots op. Hij roemt het trouwe, kritische publiek om zijn Schotse passie, zoals hij die leerde kennen in zijn tijd als assistent-coach bij Glasgow Rangers.


Wat hij het mooiste vindt van de club? 'Dat je voor elke wedstrijd nog mensen hoort over David di Tommaso, terwijl hij al jaren geleden is overleden. Ik word daar niet emotioneel van, maar ik geniet er wel van. Dan denk ik: ja, zo hoort het te zijn.'


zondag, 3 maart

Op sportpark 't Bokt van VV Nieuw Woensel klinkt ineens een gil en daarna het gehuil van een speelster. 'Zij sloeg me', roept het meisje met betraande ogen. Ze wijst in de richting van Rowan Wouters, de 22-jarige dochter van Jan Wouters die voetbalt voor DOSL uit Leende. Die schudt heftig van nee. Niks gedaan.


Na afloop informeert de hoofdcoach van FC Utrecht toch maar eens bij zijn dochter wat er precies is voorgevallen. Rowan zegt dat ze werd vastgepakt en dat ze trachtte zich los te rukken. Meer niet. 'Ja, dat riep ik vroeger ook', zegt haar vader niet geheel zonder zelfspot.


Tijdens de wedstrijd heeft Jan Wouters verteld over hoe hij het betreurt dat hij en zijn vrouw Mathilde geen tweede kind hebben gekregen. Ze hebben het er vaak over gehad. Maar steeds verhuisde hij van club en daarmee ook van land. Van uitstel kwam afstel. Zonde.


Toch heeft hij zijn liefde voor het voetbal kunnen overdragen op Rowan. Voorheen, als meisje, vroeg zij nog wel eens om zijn voetbaltips. Die gaf hij haar dan. Dat stadium zijn beiden nu lang en breed gepasseerd. Met veelbetekenende blik zegt vader Wouters dat het spelniveau weldra duidelijk zal maken waarom dat zo is gegroeid.


Rowan - rood haar, sproeten, brutale blik - staat tegenover een boom van een vrouw die zij 'Merel, de kerel' noemt. 'Zo noemen haar teamgenoten haar ook.' Merel kan de bal heel hard raken. Rowan kiest haar momenten zorgvuldig uit. Om aan het spel deel te nemen of om naar de kant te gaan.


Als ze in de tweede helft scoort, glundert haar vader van trots. 'Dat blijft toch mooi en ze deed het slim', analyseert hij de solo. Hij applaudisseert niet, laat commentaar sowieso achterwege bij wedstrijden van Rowan.


'Als de tegenpartij een eigen scheidsrechter heeft die partijdige beslissingen neemt, zeg ik wel eens wat. Maar dit is vermaak voor mij. Ik hoop wel altijd dat ze winnen.'


Zijn vrouw Mathilde geldt ook als liefhebber. Thuis, in Valkenswaard, zegt zij dat de voetbalwereld z'n humor heeft verloren. 'De tijd van het onschuldige hi-ha-hondenlul vanaf de tribunes is voorbij. Nu is het zoveel harder. Vroeger was voetbal van het volk, nu vooral van de media', analyseert Mathilde Wouters. Haar echtgenoot knikt instemmend.


Voetballers worden als artiesten gezien en hun partners staan volop in de schijnwerpers. Zij heeft zich nooit 'de vrouw van' gevoeld, zegt Mathilde Wouters. Ze volgt Utrecht wel op de ranglijst. 'Ik vraag Jan of er nog blessures zijn. En ik ga graag naar thuiswedstrijden, die ik met een wijntje in een box bekijk.'


Zowel bij lof als kritiek op haar echtgenoot is zij niet snel onder de indruk. Dat hij nu veel complimenten krijgt, is in haar ogen terecht. Als hij nog eens de kans krijgt om bij een topclub te werken, zou ze dat mooi vinden. 'Dan denk ik niet: o jee, als hij maar niet opnieuw iedereen over zich heen krijgt, zoals destijds bij Ajax.'


Jan Wouters lacht verlegen. Of hij het nog eens zou aandurven, bij een Nederlandse topclub? Hij vindt dat hij daar nog niet klaar voor is. Eerst maar eens laten zien dat zijn werkwijze een paar jaar op rij slaagt. Bovendien heeft hij het naar zijn zin bij Utrecht.


Maar mocht de kans in de toekomst komen? Dan durft hij het wel opnieuw aan. 'Dan heb ik de kennis en de ervaring. En dan zal ik me ook beter weten te presenteren in de media.' Eerst moet hij het over een langere periode laten zien bij Utrecht, vindt Wouters. 'Wat dat betreft verschilt het trainersvak niet van het profvoetballersbestaan.'


dinsdag, 30 april

Twee weken geleden begon de dag voor Jan Wouters met de mededeling, per e-mail, dat hij was genomineerd voor de Rinus Michels Award, de prijs voor beste trainer van het afgelopen seizoen. Even was hij blij verrast, daarna ging hij al snel over tot de orde van de dag. Hij belde zijn vrouw niet. Sterker nog: zij vernam het pas 's avonds op tv, toen het voorbijkwam in het Sportjournaal. Ook daarna werd er geen mooie fles ontkurkt.


Wat voor Wouters telt: dit is het seizoen waarin hij afrekende met het stempel 'geen hoofdtrainer', dat lang aan hem kleefde. Hij is er trots op dat hij met Utrecht een seizoen lang op de vijfde en zesde plaats heeft gestaan. 'Dat getuigt van stabiliteit. Wat de play-offs ook nog zullen brengen: dat hebben wij voor op onze concurrenten.'


Het is dinsdag 30 april, de dag van de troonswisseling. Op de televisie in de lobby van het Novotel in Eindhoven trekken Willem-Alexander en Máxima voorbij. Zij hebben zijn aandacht even niet. Hij evalueert het nog onvoltooide eredivisieseizoen. Na een korte pauze komt Wouters tot de conclusie dat dit het jaar is geweest, waarin hij ook als coach voor vol werd aangezien.


'Misschien ben ik daar onzekerder over geweest dan ik lang heb gedacht. Nu weet ik: dit is mijn weg, zo wil ik het doen. Ik hoor wel eens trainers zeggen: ik ga de discipline aanhalen. Geen idee wat ze daarmee bedoelen. Dan denk ik: gewoon normaal op tijd komen en je werk doen.'


Onlangs zag hij de tv-documentaire over Sparta. Hij verbaasde zich erover dat in de rust werd doorgegeven in de kleedkamer hoeveel ballen er van links naar rechts waren verplaatst. 'Daar zit je als coach toch zelf voor op de bank, om dat op te merken? Daar heb je toch geen statistieken voor nodig?'


Hij heeft het vaak benadrukt: hij doet niks bijzonders. Jan Wouters vertrouwt op zijn ervaring en weet nu dat hij ook als trainer een natuurlijk gezag heeft. De Rinus Michels Award behoort in zijn ogen toe aan Ajax-coach Frank de Boer. 'Hij is de enige die 'm verdient. Tegen het einde van elk seizoen, als de meeste druk erop komt, laat hij zijn ploeg geweldig spelen.


'Wat ik aan Frank ook fantastisch vind, is dat hij altijd zichzelf is gebleven. Dat hij voor zijn vrouw de pakketjes voor haar meubelzaak rondbrengt, aanbelt bij mensen en dat zij daar dan de coach van Ajax zien staan. Geweldig.'


Of hij veel van zichzelf herkent in het karakter van De Boer? 'Ja, dat zal best meespelen. Alleen werk ik bij Utrecht onder totaal onvergelijkbare omstandigheden. Maar we hebben, ondanks de financieel benarde situatie van de club, prima gepresteerd.


'Het geloof in ons was voor het seizoen nihil. Nu heb ik wel eens angst dat de selectie volgend seizoen te jong wordt en dat men toch denkt: Utrecht gaat weer meedoen. Ik begrijp dat ook wel van supporters, maar reëel is het niet.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden