WEG MET JAN VAN RIEBEECK

De Hollandse 'ontdekker' van Kaap de Goede Hoop was een misdadiger en een dief. Hij liet de Bosjesmannen bij bosjes afknallen....

Hij staat er nog, de oude boef, op de kop van de Heerengracht in Kaapstad - Jan van Riebeeck, hoog op zijn sokkel, de blik op de Tafelberg, rug naar de Tafelbaai. Zijn vrouw Maria staat op haar eigen sokkel gezellig naast hem, in het plantsoen tussen het voortrazend verkeer.

Van Riebeecks beeld is een cadeau uit 1899, geschonken door Brits koloniaal entrepreneur Cecil John Rhodes. Het monument voor Maria heeft de stad blijkens het bord op de sokkel te danken aan 'het Nederlandse Volk', dat in 1952 prins Bernhard naar de Kaap afvaardigde om het kunstwerk over te dragen.

Dat waren andere tijden: Jan een held, Bernhard boodschapper van het Volk, en de inboorlingen wisten nog hun plaats. Daar trapt het nieuwe Zuid-Afrika niet meer in.

'Jan van Riebeeck is een misdadiger en een dief', klonk het enkele maanden geleden door de straten van Kaapstad. 'Zijn standbeeld moet weg. Het moet naar de Pollsmoor-gevangenis, daar hoort hij.'

De kritische geluiden waren afkomstig van de actiegroep Citizens for Truth en die Waarheid, die een handvol betogers op de been had weten te brengen om te protesteren tegen de herdenking, dit jaar, van het feit dat de Verenigde Oostindische Compagnie 350 jaar geleden voet aan wal zette op Kaap de Goede Hoop om er een verversingspost te stichten op de handelsroute tussen Nederland en het Verre Oosten.

De actievoerders vreesden dat de herdenking weinig aandacht zou besteden aan het lot van de oorspronkelijke bewoners van de Kaap, de KhoiSan, in Nederland beter bekend onder hun koloniale naam Bosjesmannen. 'Deze stad is ouder dan Van Riebeeck. Aleen de koloniale structuren zijn 350 jaar oud', stelde de groep, die wil dat er een waarheidscommissie komt die de misdaden tegen de KhoiSan in kaart brengt.

Want met de Bosjesmannen wisten de nieuwelingen op de Kaap wel raad. Ze werden soms als beesten afgeschoten. Wist u overigens dat die Van Riebeeck voor straf naar de Kaap was gestuurd, omdat hij in Indië op fraude was betrapt?

Een nieuwe waarheidscommissie zit er vooralsnog niet in in Zuid-Afrika, maar het VOC-jubileum heeft in Kaapstad wel - anders dan in Nederland, zo lijkt het - een bescheiden debat losgemaakt. Was Jan van R. een misdadige uitbuiter of een Hollandse held? Jan was een beetje van allebei, zo is de voorlopige conclusie.

Het lokale bestuur heeft daarom besloten dat het 350-jarig bestaan van Kaapstad behoedzaam zal worden gevierd. Geen verheerlijking van Jan van R. en de VOC, zoals vroeger in de apartheidstijd. 'Dit zal 'n herdenking wees van die hartseer en die vreugde - van die dingen wat verkeerd geloop het en die wat reg gebeur het', zoals de plaatselijke krant Die Burger noteerde.

De jubileumviering wordt verder overgelaten aan geïnteresseerde Kaapse particulieren: de VOC-stichting van dr Jan Visagie, en de Van Riebeeck Vereniging, een uit 1918 stammend Zuid-Afrikaans geschiedkundig gezelschap.

De stichting belegt begin april in Stellenbosch - het eerste VOC-dorp in Zuid-Afrika - een internationale conferentie over de 'werkwijze, prestaties, mislukkingen en vooral de nalatenschap' van 's werelds grootste handelsonderneming van de 17de en 18de eeuw. 'We proberen een balans te vinden tussen de goede en slechte zaken', aldus Visagie. Zo komen er zwarte historici uit Nigeria en de VS, en zullen slavernij, onderdrukking en verzet de revue passeren. Ook is de KhoiSan-raad uitgenodigd.

Verder wil Visagie c.s. op 20 maart nog een bescheiden herdenking houden, met toneelstuk en muziek, in Kasteel De Goede Hoop, het voormalige hoofdkwartier van de VOC. En het standbeeld van Jan van R. moet niet naar de gevangenis. 'Van Riebeeck is deel van onze nationale geschiedenis', zegt Visagie. 'Dat beeld moet gewoon blijven staan waar het staat.'

Van Riebeeck landde op 6 april 1652 op de Kaap om in opdracht van de VOC een verversingspost te stichten. Aan de Tafelbaai moest een bescheiden nederzetting komen die graan, vlees, groente en drank zou gaan leveren aan de passerende schepen. De Compagnie zelf werd vijftig jaar eerder, op 20 maart 1602, in het leven geroepen met een handvest van de Staten-Generaal, een feit dat op 20 maart wordt herdacht met een officiële plechtigheid in de Haagse Ridderzaal.

Want de VOC was niet zomaar een handelsfirma. Het was een van 's werelds vroegste multinationals, dit bijzondere samenwerkingsverband van de Kamers van Koophandel van Amsterdam, Middelburg, Delft, Rotterdam, Hoorn en Enkhuizen. Opgericht om de Portugese concurrentie in 'de Oost' te beteugelen, en tegelijk een handig monopolie te vestigen teneinde de prijzen van de aangevoerde waren op een voor de Hollandse kooplui profijtelijk niveau te houden. De VOC deed zaken in landen als Indonesië, Maleisië en Ceylon. Globalisering heeft een lange historie.

Kaapstad werd het belangrijkste tussenstation van de VOC, en in stad en achterland zijn nog vele getuigen van die tijd te vinden. Je kunt in de stad zo een mooie historische wandeling maken, vanaf Kasteel De Goede Hoop langs de Groote Kerk uit 1704, naar de Compagniestuin achter de huidige parlementsgebouwen. De tuin, waar vroeger honderden slaven groenten verbouwden om scheurbuik te voorkomen op de VOC-schepen, is nu de voornaamste groene long van het drukke stadscentrum. Het oude slavenkwartier om de hoek herbergt tegenwoordig het cultuur-historisch museum.

Wie meer VOC-sporen in de Kaap wil zien, moet het achterland in. Trokken de VOC-kolonisten met de ossewagen de Hottentots Hollandbergen over, tegenwoordig kan het eenvoudig met de auto. Of zelfs met de motor. Want aan de Buitengracht in Kaapstad zit sinds een paar jaar een verre nazaat van Van Riebeeck: Ad Keukelaar, een ondernemende Rotterdammer die inmiddels de grootste dealer van Harley-Davidson in Zuid-Afrika is.

Keukelaar organiseert tailor made motorreizen, en dit jaar heeft hij voor de liefhebbers een speciale VOC-route gemaakt. Zo komt het dat ik op een regenachtige Kaapse morgen in Houtbaai op het zadel van een enorm gevaarte, een H-D Heritage Special, klim, en dagenlang door het schitterende Kaapse achterland mag toeren.

De eerste stop is Groot Constantia. De oude ambtswoning van VOC-gouverneur Simon van der Stel is nu een voorname wijnboerderij, die de schoonheid van de Kaaps-Hollandse bouwstijl etaleert. Daarna de met wijngaarden beklede heuvels rond Stellenbosch in, naar Franschhoek, waar de Franse Hugenoten land kregen die de VOC in 1688 als eerste kolonisten naar de Kaap haalde. Naar Paarl, naar Riebeek-Kasteel en Riebeek-Wes.

En toen, op een warme Kaapse middag, kwam Tulbagh. Historisch 'dorpie' aan de voet van de Witsenberge, tussen Gouda en Citrusdal, twee uur gaans van de Tafelbaai, over de vervaarlijke Bain's Kloof-pas. In Tulbagh geen gepalaver over historische oude gevoeligheden, Tulbagh grijpt het jubileum gewoon aan om ouderwets feest te vieren.

'Die Kaap is weer Hollands', luidt het politiek uiterst incorrecte motto van de plaatselijke VVV. Hou u vast: de lokale burgerij zal op 20 april uitpakken met 'typische bloemenarrangementen naar het voorbeeld van de Oude Hollandse Meesters' in het Oude Kerk Volksmuseum, tulpen, bitterballen, haring en een rijsttafel met bier van Amstel en Heineken.

Lokale dames zullen Hollandse lichte klassieke muziek ten gehore brengen, Oom Franz beroert de accordeon, er is een historische optocht en - het is niet verzonnen - Oranjebal na, in de dorpskroeg. Alleen prins Bernhard ontbreekt nog. Vergeet overigens niet Afrika's smeuiïgste melktert te proeven, bij Tassie en Christa Nel van De Oude Herberg aan de Kerkstraat.

'Dit word een baie lekker party', verheugt festival-coördinator Patty Nieuwoudt zich nu al. Laten ze er in Kaapstad maar geen lucht van krijgen.

Maar Tulbagh heeft dan ook een aparte VOC-geschiedenis. In 1743, toen gouverneur-generaal Gustaf Willem van Imhoff op reis naar Batavia in Kaapstad verbleef, voerde hij een inspectietocht in de Kaapkolonie uit. Bij terugkeer rapporteerde hij de Politieke Raad dat hij met 'verwondering en leedwese' had moeten constateren dat het volk in de 'buitenwijken' zich langzaamaan van god noch gebod nog iets aantrok: 'dat het aldaer eerder na eene versaameling van blinde heydenen als na eene Colonie van Europeërs en Christenen komt te gelijken'.

De VOC-Raad besloot ogenblikkelijk een dominee uit te sturen en een kerk te bouwen in wat nu Tulbagh is. En wat uiteindelijk de tragische invloed van Hollandse dominees op de historie van het land is geweest, dat zijn de meeste Zuid-Afrikanen nog lang niet vergeten.

Terug naar de stad, langs de Kanonkop, Darling - de thuishaven van cabaretier Pieter-Dirk Uys - en wijnlandgoed Groote Post, een voormalig VOC-fort.

Op het Kasteel, het oude VOC-hoofdkwartier bij de Tafelbaai, tref ik nog wat levende geschiedenis. De speciale historisch en politiek verantwoorde VOC-tentoonstelling in het inpandige Iziko-museum gaat pas in april van start, maar dat deert even niet. De wisseling van de kasteelwacht - rond het middaguur, compleet met kanonschot - is bijna net zo boeiend.

Een peloton bruine en zwarte soldaten, voor de gelegenheid in antiek blauw uniform gestoken, compleet met vrolijke oranje accenten, marcheert strak over de binnenplaats, voor de ogen van geamuseerde toeristen die bij coffeeshop De Goewerneur achter een glas mooie Kaapse wijn zitten.

'Loop-ás! Loop-ás!', schalt het over de paradegrond, uit de mond van de sergeant van dienst. Jan van R. zou er tranen van in de ogen hebben gekregen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden