'Weg met die vrijwillige slavernij in het onderwijs'

Geschiedenisleraar Jelmer Evers (40) ging de barricaden op om zijn eigen school te redden, maar schudde het hele Nederlandse onderwijs wakker. 'Deze impact hadden we nooit verwacht.'

Jelmer Evers.Beeld Linda Stulic

Dat er iets mis was in het onderwijs, merkte Jelmer Evers al vroeg. Hij was halverwege de twintig, kwam net van de lerarenopleiding en werkte op een tweetalig lyceum in Rotterdam. Daar gaf hij wekelijks een stuk of vijfentwintig lessen geschiedenis. Maar dat was niet alles. Hij had nog een pluk mentorleer- lingen, van wie er eentje heel erg ziek werd. En dan was de school ook nog bezig een nieuw internationaal onderwijsprogramma in te voeren.

'Het was een fijne school en een leerzame tijd, ik kreeg veel kansen, maar er was altijd te weinig tijd', zegt Evers daar ruim vijftien jaar later over. 'Daardoor waren de lessen nooit helemaal goed, daardoor ging de invoering van het nieuwe pro- gramma niet vlekkeloos. Het was extreem frustrerend.'

Evers besloot vier dagen te gaan werken. Om een dag thuis bij zijn kind te zijn, maar ook om op zijn vrije dag lessen voor te bereiden. 'Er zijn docenten die zeggen dat ze hun werk binnen de gestelde tijd afkrijgen. Maar zij maken of veel overuren of ze varen op routine, dat kan niet anders. Zo wil ik niet werken, ik wil mijn onderwijs steeds blijven verbeteren.'

Unic

Tijd was echter niet het enige probleem. Hij liep ook tegen andere muren op. De roosters waren star, daar kon nooit van worden afgeweken. Er stonden schotten tussen de secties, waardoor vakoverstijgende projecten lastig te organiseren waren. En als hij iets met computers wilde, kon dat vaak alleen tijdens een zeldzaam uurtje dat het computerlokaal vrij was.

'De randvoorwaarden om mijn ideeën te verwezenlijken, waren afwezig', zegt hij. 'Dat kwam niet alleen door de school, maar ook door de manier waarop het onderwijs in Nederland is georganiseerd.'

Na vier jaar vertrok Evers naar Unic, een nieuwe en vernieuwende mid- delbare school in Utrecht. Daar zag hij dat het anders kon. En daar 'radicaliseerde' hij vervolgens ook.

'Ik vond het daar vanaf het begin fantastisch', zegt hij. 'Dat kwam vooral omdat ik leerlingen meer ruimte kon geven en omdat we daar vakoverstijgend konden werken. Ik kon met collega's van andere vakken projecten verzinnen. Voor goede plannen was altijd ruimte in het rooster.'

Jelmer Evers

Geboren op 21 februari 1976

• 1995-2001 Studie geschiedenis in Utrecht.
• 2001-2002 Postdoc internationale betrekkingen bij Clingendael.
• 2003-2004 Lerarenopleiding U-Teach en stage in Mamelodi Township in Pretoria, Zuid-Afrika
• 2004-2009 Geschiedenisleraar op het Anna van Rijn College in Nieuwegein en later bij het Wolfert Lyceum in Rot- terdam.
• 2009-heden Geschiedenisleraar Unic, Utrecht
• 2013 Boek Het Alternatief – weg met de afrekencultuur in het onderwijs!
• 2014 Een van de honderd genomineer- den voor de Global Teacher Prize. Een jaar later opnieuw genomineerd.
• 2015 Boek Flip the System. Ook op de markt: Het Alternatief 2: de ladder naar autonomie. n 2016 Oprichter Global Teacher Educa- tor Network (Global TEN)

Hij experimenteerde er lustig op los. Hij bloeide op, ontwikkelde les na les. Zoals pas nog, toen Evers met collega's van economie, aardrijkskunde en maatschappijleer een module over internationale betrekkingen bedacht. Daarin wordt de periode na de Tweede Wereldoorlog behandeld.

'In die module moeten leerlingen een toekomstscenario schrijven. Ook simuleren we een crisis. De kinderen zijn leden van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties en ze moeten een resolutie aannemen. Dat moet, net als in het echt, een unanieme beslissing zijn, dus ze moeten compromissen sluiten. Het is een spel, maar ze leren ondertussen ook veel over de geschiedenis en over de Verenigde Naties.'

Het kost tijd om zo'n project te ontwikkelen, maar dat is het waard, zegt hij. 'Dit is uitdagend onderwijs.'

Toch had Unic het in de eerste jaren niet makkelijk. Zo vielen de examenresultaten tegen en oordeelde de Onderwijsinspectie dat de vwo-afdeling zwak was. Dat irriteerde Evers. Die cijfers kunnen vertekenen, want ze hadden nog niet veel leerlingen.

Flip the system

De leraar moet weer aan de macht komen in het onderwijs. Dat is de boodschap van Jelmer Evers. Nu is de leraar op veel plekken vooral een uit- voerder, vindt Evers, een speelbal van schoolleiders, bestuurders en het ministerie van Onderwijs, die het onderwijs bewust of onbewust als een neoliberale markt zien waar scholen met elkaar moeten concurreren.

Dat moet anders, want zo’n markt – waar leraren vooral efficiënt moeten werken en Cito- scores, examenresultaten en PISA-scores van levensbelang zijn – levert niet per definitie het beste onderwijs op. De leraar is er het sluitstuk in plaats van het startpunt.

Zet het systeem op z’n kop, stelt Evers voor,‘Flip the system’, zoals hij het noemt. Het onderwijs moet niet top-down, maar bottom-up worden georganiseerd, we moeten toe naar een systeem van collectieve autonomie, zodat alle leraren verantwoordelijkheid voor alle leerlingen kunnen en moeten nemen. Daarin zijn docenten sterke professionals, die samen bepalen hoe het onderwijs eruitziet. En de manager? Die hoeft zich alleen nog af te vragen wat docenten nodig heb- ben om hun werk te doen.

De barricaden op

'Bovendien zag ik op onze school leerlingen rondlopen die heel volwassen en reflectief waren', zegt hij. 'Dat was anders dan ik op andere scholen had gezien. Ik dacht: ammehoela, we zijn helemaal geen zwakke school. Bepaalde dingen gingen heel goed. Maar dat zijn precies de dingen
die niet worden gemeten.'

Hij voerde er heftige gesprekken over metde inspecteurs, herinnert
hij zich. 'Vooral het werk en in vakoverstijgende domeinen vonden ze
twijfelachtig. Hoe wisten we nou dat kinderen leerden? Ik werd daar echt
boos van.'

Op school discussieerde hij er veel over met ouders en leerlingen. Hoe keken zij er tegenaan? Vonden zij dat het goed ging?

En zo kwam het dat er op een dag een paar vwo'ers tegen hem zeiden dat hij de barricaden op moest om het gedachtengoed van Unic te verdedigen. Hij had toch zo'n duidelijke mening, waarom uitte hij zich niet wat vaker, waarom ging hij niet over onderwijs schrijven?

Hij nam het advies ter harte.

Jelmer Evers.Beeld Linda Stulic

Op internet ontmoette Jelmer Evers zielsverwanten - via zijn eigen website, waarop hij regelmatig blogs publiceerde, bij netwerk Het Kind en natuurlijk op Twitter. Ook begon hij meer te lezen over onderwijsbeleid en de internationale ontwikkelingen op dat gebied.

'Ik las over de zorgelijke ontwikkelingen in de Verenigde Staten, waar ze het onderwijs op grote schaal gingen privatiseren en standaardiseren. Docenten werden gedegradeerd tot uitvoerders die nauwelijks invloed konden uitoefenen op de lessen die ze gaven. Ze werden afgerekend op basis van kille cijfers: wat hadden kinderen dat jaar geleerd? 'In Nederland ging het ook die kant op', zegt Evers. 'De Volkskrant publiceerde toen de lijstjes met de beste scholen van Jaap Dronkers. En bij het ministerie en het Centraal Planbureau dachten econometristen dat het onderwijs beter werd als er maar van alles werd gemeten.'

Een van de zielsverwanten die Evers via internet leerde kennen, was René Kneyber, een leraar wiskunde die ook uitgesproken meningen had over de staat van het onderwijs.

'Eind 2012 zei staatssecretaris Sander Dekker dat Nederland weer in de topvijf van internationale onderwijsranglijsten moest komen', vertelt Evers. 'Dat vonden we belachelijk. Die ranglijsten vernauwen het blikveld. Het doel moet zijn: goed onderwijs. Niet: een goede notering in een ranking.'

Het Alternatief

Samen schreven Evers en Kneyber een opiniestuk voor NRC Handelsblad, waarna de bal begon te rollen. De twee werden niet alleen bij de staatssecretaris op gesprek uitgenodigd, ze kregen ook het verzoek een boek te schrijven. Voor dat boek, dat Het Alternatief zou gaan heten, verzamelden ze artikelen van auteurs uit binnen- en buitenland.

'Er staan gave ideeën in, zoals over teacher poweredschools, waar een coöperatie van docenten het voor het zeggen heeft. En wetenschapper Gert Biesta schrijft dat onderwijs meer is dan meetbare toetsresultaten. We laten veel leraren aan het woord, want dat gebeurt niet vaak in boeken over onderwijs.'

Het boek verscheen in 2013. De auteurs hoopten dat ze er een paar honderd exemplaren van konden verkopen. 'Op een dag stuurde René me een bericht', zegt Evers. 'Ik moest de televisie aanzetten, want tijdens een debat over de onderwijsbegroting stond Jasper van Dijk van de SP met ons boek te zwaaien.'

Daar bleef het niet bij. Ook Jet Bussemaker verscheen later met een exemplaar van het boek in de Kamer.

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Linda Stulic

'Dat het boek zo veel impact zou hebben, hadden we nooit gedacht', zegt Evers. 'Achteraf weet ik: de timing was perfect. Tien jaar geleden was dit niet gelukt. Nu waren veel mensen ontevreden over het onderwijs, in de Verenigde Staten en Groot- Brittannië zagen we hoe het was misgegaan en er waren de sociale media om ons ongenoegen met elkaar te delen.'

Het boek heeft geleid tot een kentering, denkt Evers. Of eigenlijk twee kenteringen: de ene van onderop, de andere van bovenaf.

'Onderop - op de werkvloer - is een cultuurverandering nodig. We moeten weg van die vrijwillige slavernij, docenten moeten niet meer alles lijdzaam over zich heen laten komen.

We roepen dat we experts zijn, maar ondertussen slagen we er niet in onszelf goed te organiseren en voor onze eigen belangen op te komen. Dat verandert niet zomaar, daar gaan jaren overheen. Maar de eerste veranderingen zijn zichtbaar. Kijk maar hoe docenten zich nu beginnen te bemoeien met de plannen voor Onderwijs 2032.'

Veranderingen mogelijk maken

Van bovenaf is er ook iets veranderd. Evers, Kneyber en een aantal zielsverwanten uit het onderwijs schreven samen met de Tweede Kamerfracties van de VVD en de PvdA in 2014 de notitie Samenleren: aanbevelingen uit het onderwijs. Daarin stond onder meer dat de toelatingseisen voor de lerarenopleidingen moesten worden aangescherpt, dat het vak aantrekkelijker moest worden, zodat ook ambitieuze, slimme mensen weer leraar wilden worden en dat de docenten meer te vertellen moesten krijgen.

De VVD en de PvdA beloofden hun best te doen de veranderingen mogelijk te maken. Een aantal dingen is intussen veranderd, zegt Evers. Zo rekent de Onderwijsinspectie scholen minder streng af op examenresultaten en kwam er een fonds waaruit leraren geld kunnen krijgen voor persoonlijke projecten die met onderwijs te maken hebben.

'Het is niet zo dat het hele onderwijs meteen op de schop ging', zegt Evers. 'Dat kan ook niet. We hebben gezaaid en over tien jaar plukken we hopelijk de vruchten. De voortekenen zijn gunstig. Ik zie dat we veel politici hebben kunnen overtuigen van onze boodschap.'

En Evers zelf? Die kan haast niet geloven wat er allemaal is gebeurd de afgelopen jaren. 'Ik ben hiermee begonnen om Unic veilig te stellen. Omdat ik het belangrijk vond dat we daar konden blijven doen wat we deden. Maar we hebben zo veel meer voor elkaar gekregen.'

Toch leunt hij niet achterover. Er is nog veel te verbeteren, ook internati- onaal. 'In een aantal landen gaat het faliekant de verkeerde kant op. Zo wordt het onderwijs in Afrika steeds meer geprivatiseerd en krijgen leerkrachten minder te zeggen. Dat is een zorgelijke ontwikkeling.'

Om die ontwikkeling te keren, reist Evers nu geregeld naar Brussel, waar hij voor Education International een netwerk probeert op te zetten van individuele leraren en lerarenorganisaties overal ter wereld.

Ondertussen staat hij door al zijn werkzaamheden nog maar een dag in de week voor de klas. 'Dat vind ik belangrijk. Ik wil die binding met de leerlingen houden. Ik krijg er nog altijd heel veel energie van.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden