Weg met die ongeluk brengende opera’s

De moeilijke jeugd van een tweeling, en het onrecht dat hun vader is aangedaan, domineren de roman De pianostemmer van Pascal Mercier, beroemd geworden door zijn Nachttrein naar Lissabon....

Jan Luijten

Het is niet ongebruikelijk dat kinderen, nauwelijks volwassen, het ouderlijke huis ontvluchten, omdat de sfeer ondraaglijk is geworden en wederzijds onbegrip en ergernis heersen.

Evenmin is het ongebruikelijk dat na een dramatische gebeurtenis die kinderen naar huis terugkeren en een emotioneel proces van toenadering op gang komt. Ouders en kinderen herontdekken elkaar, gaan elkaar begrijpen en liefhebben.

De Zwitserse schrijver Pascal Mercier, pseudoniem van de filosoof Peter Bieri, heeft in 1998 over dit herkenbare gegeven een mooie en boeiende roman geschreven, Der Klavierstimmer, waarvan ook een Nederlandse vertaling is verschenen. Een complex werk – familiedrama, misdaadroman en beschouwing over het menselijk falen in één boek verweven – maar dat doet het geheel geen afbreuk. Mercier is een goede verteller, die gedachten en emoties nauwkeurig kan beschrijven. Zijn eerder in het Nederlands verschenen Nachttrein naar Lissabon werd een bestseller

‘Ik wilde over grenzenloze intimiteit en over vruchteloosheid schrijven’, zo heeft de in 1944 in Bern geboren auteur eens gezegd over De Pianostemmer, en over de relatie tussen die twee zaken.

Die intimiteit is in eerste instantie een teveel aan intimiteit. De beide vertellers in de roman, Patrice en Patricia, een tweeling, hebben besloten om onafhankelijk van elkaar hun herinneringen op te schrijven; herinneringen aan hun jeugd, waarin ze onafscheidelijk waren en een groeiende genegenheid voor elkaar voelden tot het moment, ‘toen de vertrouwdheid omsloeg in begeerte’. Voor die ‘nieuwe verboden intimiteit’ zijn ze op de vlucht geslagen, de een naar Chili, de ander naar Parijs. Het ongeschminkt opschrijven van hun herinneringen moet het mogelijk maken ‘de kerker van onze liefde af te breken’.

Schrijven als daad van bevrijding, van zelfstandig worden.

Het tweede element, de vruchteloosheid, heeft vooral te maken met de vader van de tweeling. Deze man heeft een absoluut gehoor en is de beste pianostemmer van Berlijn, maar dit geeft hem weinig voldoening. Hij wil een gevierde operacomponist worden. In zijn vrije tijd trekt hij zich terug in zijn wereld van verbeelding en muziek, werkt aan opera’s die niemand wil horen. Nergens worden zijn werken geaccepteerd, laat staan uitgevoerd. Zijn grote verlangen naar erkenning, zijn hunkering naar succes en applaus blijven onvervuld. Dit heeft hem tot een eenzame, verbitterde man gemaakt. Hij voelt zich miskend en onrechtvaardig behandeld. Zijn kinderen willen zijn muziek niet meer horen, weg met die ongeluk brengende opera’s.

Het zijn deze vader en een verstrooide, aan morfine verslaafde moeder, voor wie Patrice en Patricia eveneens op de vlucht zijn geslagen.

Zes jaar later keren ze terug naar Berlijn. Vader zit in de gevangenis. Hij wordt ervan beschuldigd de tenor Antonio di Malfitano tijdens een uitvoering van de opera Tosca te hebben doodgeschoten.

Deze terugkeer en het ontrafelen van het familiedrama dat zich heeft voltrokken in hun afwezigheid, vormen het tweede grote onderwerp waarover Patrice en Patricia beurtelings schrijven. Dit werken met twee vertellers is aantrekkelijk. Het ingewikkelde verhaal wordt van twee kanten belicht, wat de transparantie ten goede komt.

Het drama begint met de laatste opera van de pianostemmer, gebaseerd op de novelle Michael Kohlhaas van Heinrich von Kleist over de paardenhandelaar Kohlhaas die onrecht werd aangedaan, waarna hij het recht in eigen hand nam.

Met deze opera lijkt de roemloze componist eindelijk succes te hebben. Uit Monaco komt het bericht dat hij het jaarlijkse concours heeft gewonnen. Maar de brief uit Monaco is gebaseerd op list en bedrog, waarbij de vrouw van de pianostemmer een rol heeft gespeeld. Want ook zij wil dat haar man eindelijk succes heeft. De grote bedrieger is echter Antonio di Malfitano. Dit bedrog schreeuwt om vergelding, en de pianostemmer wordt meer en meer een Michael Kohlhaas.

Wat hier slechts kort kan worden geschetst, is in feite een lange zoektocht, ondernomen door Patrice en Patricia, naar het hoe en waarom. Tijdens die zoektocht vervliegt de wrok tegen hun ouders en ontstaat er een nieuwe intimiteit. Aan het slot van de roman zijn de ouders dood. Maar voor de tweeling kan een nieuw en onafhankelijk leven beginnen.

Jan Luijten

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden