Weg met de gesubsidieerde revolutie

Nederlanders lijken actieve burgers. In werkelijkheid, zegt Rinus van Schendelen, zijn veel burgerinitiatieven in handen van overheid en bedrijfsleven. Belastinggeld wordt ingezet zonder dat de burger weet wat ermee gebeurt....

Nederland is daarmee, samen met Zweden en Denemarken, vermaard als een bloeiende civil society.

Helaas, schijn bedriegt. De meeste burgers zijn louter giraal lid. Met een minimale contributie ondersteunt menig Nederlander 'het goede doel'. Het mirakel van onze civil society is dus dat enkele actievelingen een ngo runnen, en dat als fraai burgerinitiatief tonen.

Denemarken, dat wat betreft 'nieuwe politiek' een jaar voorligt op ons, toont dat de werkelijkheid nog complexer en dus leuker is. De nieuwe regering Rasmussen besloot onlangs de milieubegroting met veertig procent te verlagen. Een honderdtal milieugroepen zit nu in de problemen, omdat zij zwaar werden gesubsidieerd. Mede op staatskosten betaalden zij hun gebouw, activiteiten en loonstrookje.

Dit fenomeen, in de vakliteratuur al langer bekend, is in de publieke discussie taboe. Ook bij ons bestaat de staats-ngo. Blijkens de 'subsidiebijbel' van het ministerie van Financiën gaat er jaarlijks tenminste zo'n dertien miljard euro belastinggeld, ongeveer twaalf procent van de rijksbegroting, naar allerlei 'goede doelen'.

Koplopers zijn de ministeries van Verkeer & Waterstaat, Onderwijs, VROM, Justitie en Volksgezondheid. Met belastinggeld steunen zij bijvoorbeeld de Fietsersbond, de Landelijke Studenten Vakbond, en de Vereniging Natuurmonumenten.

Sommige ngo's zijn inmiddels schatrijk. Bij een eigen vermogen van ongeveer 100 miljoen euro ontvangt Natuurmonumenten jaarlijks nog eens 18 miljoen euro. Daarmee is de subsidiebijbel nog niet volledig. Veel departementen maken geld over naar projecten, onderzoek en advies. Vele ngo's zijn eigenlijk door de overheid opgezet: 'government organised', afgekort Gongo. Ook de Europese Commissie pompt miljoenen euro's in ngo's.

De wereld van de ngo's is nog bonter. Ook bedrijven hebben graag hun eigen ngo: business organised ofwel Bongo. Menige patiëntengroep wordt ondersteund of is opgericht door de farmaceutische industrie. In 1999 startte onder meer Shell het Nationaal Initiatief Duurzame Ontwikkeling NIDO, ter verbetering van het evenwicht tussen milieu en economie. Ook zij ontvangt vier miljoen euro overheidsgeld per jaar. De grote Europese luchtvaartbedrijven richtten tezelfdertijd hun eigen consumentenbond op, het European Airlines Consumer Forum.

Oudere ngo's zijn ook creatief. Sommige willen zelf voor overheid spelen en gedragen zich dan als 'government interested' ofwel Gingo. Namens een echte overheid regelen zij dan, liefst betaald, de opvang van werkzoekenden of de milieusanering of de exportbevordering. Een nieuw burgerinitiatief wil nu dezer dagen 'pittige werkstages voor schoolverlaters' regelen en vraagt premier Balken ende vast 143 miljoen euro per jaar.

Weer andere ngo's gaan de markt op. De ANWB runt servicepunten, Oxfam heeft kledingwinkels en Das & Boom een adviesbureau. Zij zijn een business interested ngo ofwel Bingo!

De civil society is kortom hybride en minder 'civil' dan zij oogt. Overheid en bedrijfsleven benutten ngo's om politieke en commerciële producten makkelijker af te zetten. Zonodig richten zij die zelf op. Een ngo die iets wil of verafschuwt, oogt immers wel zo sympathiek, krijgt makkelijk aandacht van media en helpt aldus bij de onderlinge concurrentiestrijd.

Dan forceert bijvoorbeeld het ministerie van VROM via een milieugroepering een milieumaatregel voor bedrijven of een ander beleid van Economische Zaken. Of forceert een farmaceutisch bedrijf via een patiëntengroep de vergoeding van zijn nieuwe medicijn door het ministerie van Volksgezondheid, ten koste van het oude product van de concurrent.

Ngo's functioneren aldus steeds vaker als slimme omweg (U-bocht) in de lobbystrijd van overheden en bedrijven. In hun eigen zucht naar extra geld bij de overheid of op de markt lenen zij zich daartoe gemakkelijk. Zo staat een Haags milieuactivist al jaren genoeglijk op de loonlijst van VROM.

Principieel bezwaarlijk is het gebrek aan transparantie en publieke verantwoording. Geld van belastingbetalers en aandeelhouders wordt stilletjes verplaatst naar ngo's. Met het geld verschaffen deze zich een grotere broek en mond, die nog groter wordt als zij tevens gaan spelen voor overheid of marktpartij.

Weinig lijken zij nog op de 'echte' ngo die draait op vrijwillige arbeid en contributies en in dit geweld om macht en geld nu moeilijk kan meekomen. Zij hebben zich van overheden of bedrijven afhankelijk gemaakt en gedragen zich als hun verlengstuk.

De Deense politiek ontmaskert nu de staats-ngo's en via de publieke discussie wellicht ook de bedrijfs-ngo's en toont dat het land minder 'civil' is dan het leek. Met een jaar vertraging kan Nederland volgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden