Wees precies over transgenders

Beeld -

De ombudsvrouw behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

'Het woord ombouwen is van oudsher zo ruw bedoeld als het klinkt', aldus Maxim Februari in De maakbare man, een boek over transgenders. Transseksuelen gebruiken het woord ook weleens als geuzenterm of uit zelfspot, 'maar het slaat niettemin nergens op', schrijft Februari. 'Een transitie is vooral een sociaal, mentaal en hormonaal proces; voor zover er wordt gebouwd, is dat een detail. Het is niet zo dat je benen plotseling op de plaats van je armen zitten, of dat er ergens een dragende muur wordt verplaatst.'

Het moge duidelijk zijn dat de ploeg redacteuren die vorige week de voorpagina van de zaterdagkrant maakte Februari's boek niet heeft gelezen. Daar werd het verhaal over dr. Preecha, de autoriteit op het gebied van het creëren van vagina's, als volgt aangekondigd: 'De Thaise chirurg die 4.000 mannen ombouwde'. Mannen ombouwde. Het regende gekwetste reacties, vooral afkomstig uit de hoek van transvrouwen (die het proces van man naar vrouw doorlopen) en transmannen (van vrouw naar man). Met het verhaal in het Volkskrant Magazine was op zich weinig mis, aldus de klagers. Maar waarom meende de krant op de voorpagina alle transvrouwen te moeten schofferen?

Dat de hoofdredacteur snel op Twitter reageerde, maakte het er niet beter op. 'Ik zie niets denigrerends in de term ombouwen. Als je het artikel waardeert, begrijp je dat wij transgenders respecteren.' In een kritisch stuk van de hoofdredacteur van Expreszo - voor lesbo-, homo-, biseksuele en transjongeren - lichtte hij toe: 'Wij moeten in een paar woorden veel duidelijk maken op de voorpagina. We wilden niet stigmatiseren. Als we de term respectloos hadden gevonden, hadden wij die niet gebruikt. Het is een algemeen gebruikte uitdrukking die in mijn ogen geen negatieve lading heeft.'

Dat getuigt van 'totale onkunde en onwetendheid' van het onderwerp, mailt een lezer. 'U beledigt mij met dat woord.' Een ander: 'Ombouwen; ik doe het in mijn garage, mijn keuken, mijn radiozender, maar niet aan mijzelf. Ik moet er niet aan denken dat mijn partner - met wie ik al 35 jaar gelukkig getrouwd ben - geconfronteerd gaat worden met de vraag of de 'verbouwing' een beetje is gelukt.'

Beeldend geschetst, maar zijn zulke reacties niet ietwat overdreven? Gaat het hier inderdaad niet om een gewone ingeburgerde term? Misschien wel, jaren geleden was er een carnavalskraker met het refrein 'hij is een omgebouwd wijf'. Tegenwoordig is de uitdrukking vooral ouderwets en feitelijk niet helemaal correct. Ombouwen suggereert dat een man pas een vrouw kan worden - of andersom - als hij aan zijn geslacht wordt geopereerd. Dat is volstrekt achterhaald: de genderidentiteit wordt volgens de meest gangbare theorieën al vroeg in het brein vastgelegd. De verhalen van genderkinderen, gevangen in het lichaam van de andere sekse, zijn schrijnend (een Volkskrant-verslaggeefster was een van de eersten die ze een stem gaf, zoals u hier kunt lezen).

Veel transmannen en -vrouwen vinden het vreselijk wanneer ze worden aangeduid met hun biologische genderidentiteit - alsof ze zich pas man of vrouw mogen noemen als ze onder het mes zijn geweest. Journalisten die stug volhouden dat een transman een 'zij' is, omdat hij nu eenmaal in een meisjeslichaam is geboren, zijn niet alleen bot, maar wetenschappelijk ook niet helemaal bij de tijd.

Praktisch gezien is het evenmin haalbaar de operatie als kantelpunt te nemen. Vaak is niet bekend of iemand die heeft ondergaan. En, zo schrijft Februari fijntjes, het is ook niet beleefd erover te beginnen. 'Vraag je iemand naar 'de operatie', dan vraag je in feite naar iemands geslachtsdelen. Is dat netjes? Wat heeft je moeder je daarover geleerd?'

Bovendien doet het er echt niet toe, ook niet meer voor de overheid. Sinds juli 2014 zijn een aantal tamelijk barbaarse voorwaarden - zoals de sterilisatie-eis - uit de wet geschrapt en kunnen transgenders van 16 jaar of ouder makkelijker hun geslacht op de geboorteakte laten wijzigen. Opereren hoeft niet meer. Nu is het voldoende als een deskundige vaststelt dat de overtuiging tot het andere geslacht te behoren blijvend van aard is.

De krant moet meebewegen, beaamt de hoofdredacteur, maar ze is 'geen vehikel voor politiek gewenste taalveranderingen'.

De krant mag ook niet achteraan lopen. De lezer mag ervan uitgaan dat een kwaliteitskrant precies is in haar taalgebruik. Dit betekent natuurlijk niet dat journalisten het jargon van een belangenlobby moeten overnemen - neem begrippen als LGBT (lesbian, gay, biseksual and transgender) of 'transitie' (om het veranderingsproces aan te geven). Het is zoeken naar woorden die recht doen aan de identiteit van de betrokkenen, maar die ook hanteerbaar zijn voor journalisten. Voor de lezer moet klip en klaar zijn wat er wordt bedoeld. In het geval van Dr. Preecha was de aankondiging 'De Thaise chirurg die 4.000 penissen in vagina's veranderde' accurater geweest. Het verhaal ging over de man en zijn vak, de vaginaplastiek.

Soms levert de genderidentiteit ingewikkelde situaties op. Toen WikiLeaks-bron Bradley Manning bekendmaakte dat hij als Chelsea Manning door het leven wilde gaan, raakte de internationale pers behoorlijk van slag. Moest Manning nou worden geadresseerd als man of vrouw? Als vrouw, oordeelde de ombudsvrouw van de New York Times.

De Volkskrant bleef wel over 'hij' schrijven, ook al werd in een stuk geconcludeerd dat 'hij' geen man is, maar een vrouw. In het geval van Manning is het preciezer om voortaan te spreken over transvrouw Chelsea Manning, die bekend werd als soldaat Bradley Manning. Daarna kan Manning worden aangeduid als zij.

Gaandeweg dit artikel bent u misschien gaan wennen aan de begrippen transvrouw en transman, die ik zo terloops mogelijk heb geïntroduceerd. In het transgendercircuit worden ze allang en veelvuldig gebruikt; daarbuiten nog niet. Voor media zijn het mijns inziens handzame termen: kort (daar houden journalisten van) en duidelijk (in 'trans' ligt de verandering besloten).

Natuurlijk blijft er terrein braak liggen. De groep die zich man noch vrouw voelt, laat ook steeds nadrukkelijker van zich horen. Bij hen ligt zowel hij als zij gevoelig. Facebook biedt daarom zijn gebruikers al de mogelijkheid te kiezen uit zo'n zestig genderaanduidingen: van 'neutrois' tot 'pangender'. Knappe journalist die daar iets op verzint.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden