'Wees alert op therapeutische illusie'

Bij wetenschappelijk onderzoek op zieke kinderen moet speciale aandacht worden besteed aan het bestrijden van de illusie dat dat onderzoek een heilzaam effect heeft op die kinderen. Dat schrijft Ron Berghmans, werknemer bij onderzoeksschool CAPHRI van Maasstricht University in de Volkskrant van vandaag.

© ANP

Minister Schippers van VWS heeft onlangs laten weten dat ze de regels voor de toepassing van medisch-wetenschappelijk onderzoek met kinderen wil verruimen. Nu is het zo dat, als er voor zieke kinderen geen direct voordeel van deelname te verwachten is, onder meer de eis geldt dat de aan het onderzoek verbonden risico's verwaarloosbaar zijn en de belasting van deelname minimaal. Daardoor is belangwekkend onderzoek niet toegestaan en wordt vooruitgang in de kindergeneeskunde geblokkeerd.

Na advisering door de commissie-Doek kiest minister Schippers ervoor om bij alle onderzoek met kinderen een proportionaliteitscriterium in de wet op te nemen. Dit houdt in dat de medisch-ethische commissie die over dergelijk onderzoek oordeelt de voor- en nadelen van het onderzoek moet afwegen, zonder dat de eis van verwaarloosbare risico's en minimale belasting langer van toepassing is. Daardoor krijgen kinderen minder bescherming dan tot nu toe. De minister vindt dat deze verruiming vraagt om compenserende maatregelen. Zo heeft ze de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde gevraagd om een richtlijn te ontwikkelen voor onderzoek met kinderen. Dit is sympathiek, maar te weinig.

Onderzoek waarin kinderen als proefpersoon fungeren vindt plaats in het spanningsveld tussen enerzijds de bescherming van proefpersonen tegen schade, hinder en ongemak, en anderzijds de wenselijkheid om nieuwe kennis te verwerven die leidt tot (betere) diagnostische en therapeutische mogelijkheden voor precies deze groepen patiënten. De minister kiest nu voor een verschuiving richting het laatste, ten koste van het eerste.

Een belangrijk ethisch knelpunt bij onderzoek waar zieke kinderen zelf geen therapeutisch voordeel van zullen hebben en dus uitsluitend een wetenschappelijk belang dient (en mogelijk het belang van kinderen die in de toekomst aan dezelfde ziekte of aandoening lijden) is het gevaar van instrumentalisering van deze kinderen. Ze worden 'gebruikt' voor de wetenschap.

Daarbij komt het probleem van de 'therapeutische illusie'. Daarmee wordt bedoeld dat deelnemers aan onderzoek dat hen zelf geen direct voordeel zal opleveren (en/of hun vertegenwoordigers zoals ouders) ten onrechte denken dat dergelijk voordeel wél zal optreden. Illustratief is het vroege onderzoek naar de toxiciteit van nieuwe middelen tegen kanker. De kans dat dergelijk onderzoek een therapeutisch effect heeft voor het kind is gering of afwezig; maar vaak denken de kinderen en/of hun ouders dat deelname toch een therapeutisch effect heeft op hun ziekte. Deze therapeutische illusie blijkt hardnekkig en verdwijnt niet ondanks goede voorlichting.

Voor het optreden van deze illusie zijn verschillende verklaringen mogelijk. Zo kan het te maken hebben met het feit dat het onderzoek in een ziekenhuiscontext plaatsvindt en door dokters in witte jassen wordt uitgevoerd, wat met zich brengt dat mensen bijna als vanzelfsprekend aannemen dat het gezondheidsbelang van het kind gediend zal worden. Het is ook mogelijk dat kinderen en/of hun ouders het onderzoek ervaren als een laatste strohalm. Dit zal met name het geval zijn als sprake is van een ernstige aandoening waar (nog) geen behandeling voor is.

In het licht van het risico op instrumentalisering is het van het grootste belang dat bij onderzoek met kinderen speciale aandacht wordt gegeven aan deze therapeutische illusie. Dit vereist dat bij de beoordeling van het onderzoek door de ethische toetsingscommissie hier serieus naar wordt gekeken, maar ook dat onderzoekers in hun voorlichting zeer alert moeten zijn op het optreden van de therapeutische illusie. Deze voorlichting stopt niet nadat de noodzakelijke geïnformeerde toestemming voor deelname is gegeven; ook gedurende de uitvoering van het onderzoek vereist dit periodiek aandacht.

Te overwegen is hiervoor een niet bij het onderzoek betrokken functionaris aan te stellen die onafhankelijk voorlichting kan geven en de therapeutische illusie kan corrigeren. De minister zou er goed aan doen bij de voorgenomen wijziging van de 'Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen' deze en andere compenserende eisen op te nemen over het zoveel mogelijk beperken van het optreden van de therapeutische illusie bij zieke kinderen en hun ouders die gevraagd worden deel te nemen aan onderzoek. (Tekst Ron Berghmans, foto ANP)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden