Weerbarstig nationalisme

Er wonen nog geen duizend mensen in het dorpje Venaus, in het uiterste noordwesten van Italië. In heel Italië wonen 58 miljoen mensen, in Europa bijna een half miljard....

Michaël Zeeman

Die landelijke Italiaanse politici hadden, vermoedelijk tamelijkargeloos, besloten dat er net naast dat dorpje een spoorlijn moesten komenen dat er daarvoor een lange tunnel door het gebergte, op de flankenwaarvan Venaus ligt, moet worden geboord. Het gaat om de spoorlijn van Kievnaar Barcelona, een hogesnelheidslijn waarover vooral ook veel goederenmoeten worden vervoerd. Van die spoorlijn zijn al enkele stukken voltooidof vrijwel voltooid. Het is een mega-project, waarbij heel wat naties zijnbetrokken en het dient grote en grootse doelen.

Als het gehele traject klaar is, zal het zuid-westen van Europa doormiddel van het spoor verbonden zijn met Oost-Europa. Dat gaat veel, heelveel container-vervoer over de weg schelen, zegt de overheid, en dus is despoorlijn niet alleen heilzaam voor de economie, ze is ook goed voor denatuur. Dat kan wel zijn, zeggen de bewoners van Venaus, maar niet voor deonze: zo'n immense tunnel bouwen betekent dat wij bijna twintig jaar langin de herrie en het stof zullen zitten van de monsterlijke machinerieënwaarmee die tunnel geboord en gebouwd moet worden. En daar passen zij voor.Zij zijn daar in dat dorp en in die vallei ook erg voor de natuur, vooralvoor die van henzelf. Lieflijk dorpje, idyllische berghellingen, tingelendekoebellen, in de verte blaft een hond.

De problematiek en de dynamiek zijn bekend: wereldverbeteraars zijn weallemaal, graag geëngageerd en solidair met de verschoppelingen in eenafgelegen werelddeel, maar laat onze achtertuin alstublieft met rust.Zolang er 'algemeen belang' bestaat, is het in conflict gekomen met'particulier belang', 'nationale belangen' verdragen zich al vanaf hetbegin van de natie dikwijls slecht met lokale. Daar zijn wetten voor,onteigenings- en beroepsprocedures, autoriteiten en volksvertegenwoordigers- en tenslotte leggen de bewoners van rustieke koedorpen in schilderachtigevalleien het steevast af tegen de regeringen op grote, onaantastbareafstand. Vervolgens leggen zij zich neer bij de hiërarchie van belangen:het grote belang ging boven het kleine, het nationale boven het lokale, datvan de staat boven het hunne.

Totdat de ideologie die door die regeringen en hun instituties wordtverkondigd en opgelegd niet meer gedragen en, dat vooral, niet meer metovertuiging wordt uitgedragen. In Italië is de nationale eenheid en dushet nationaal belang een betrekkelijk recente uitvinding die bovendienaanvankelijk vooral door ballingen, buitenlanders en buitenstaanders isgepropageerd.

Het gevoel voor lokale en regionale eigenheid en dus zelfbeschikking isvanaf het begin van de Italiaanse eenheidsstaat in de 19de eeuw sterkergeweest dan dat vóór die eenheid. 'Italië' is er voor de landelijkevoetbalcompetitie - en dat woord zegt het al: competitie. Dat is ietsanders dan coöperatie, laat staan zelfopoffering en inschikkeljkheid.

Dat verschijnsel staat niet op zichzelf. Naarmate je meer 'Europa'krijgt, krijg je ook meer Bretonnen, Catalanen, Duitstalige Belgen, Friezenen Provençaalse plaatsnaamborden. Gewoonlijk wordt dat gemakshalveverklaard in termen van schaalvergroting en de emotionele reactie daarop:de globalisering en de europeanisering jagen mensen angst aan en daaromzoeken ze hun toevlucht tot het vertrouwde, het nabije.

Het is de vraag of die verklaring toereikend is. De Catalanen veroverdenonlangs een aanzienlijke mate van zelfbestuur, de Schotten hebben alweerenige tijd terug hun eigen parlement gekregen. Dat lukte hun niet metbehulp van regionale of folkloristische sentimenten alleen, maar ook doorde knagende zelftwijfel en ten slotte zelfverloochening van de statenwaarvan zij deel uitmaken. De ideeën waar die zich bijna twee eeuwen ophebben beroepen, lijken vermoeid en versleten te zijn. Dat is de ideologievan de Franse Revolutie, die van een abstacte en per natie georganiseerdesolidariteit.

In zijn essay La fin de l'exception française, geschreven in 1989 tergelegenheid van het tweede eeuwfeest van de Franse Revolutie, heeft dehistoricus François Furet uitgelegd op welk jacobinisme de centralistischeopvatting van de staat terugging. Dat wil nu niemand meer voor zijnrekening nemen.

In Italië kijken de landelijke politici wel uit de bewoners van Venausal te hard te vallen. De Italiaanse president, die uit hoofde van zijnfunctie boven de partijen staat, probeerde dat wel. Hij repte van 'Europeseeisen' en 'de vooruitgang' die die spoorlijn noodzakelijk maken. Maar nietvan nationale eisen, nee, in 's hemelsnaam geen nationale.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden