Weer wordt Europa de rug toegekeerd

BRUSSEL - Premier Cameron zal er liever niet aan worden herinnerd, maar een verenigd Europa is van oorsprong een Britse uitvinding. Win-ston Churchill sprak in 1946 in Zürich als eerste over 'de Verenigde Staten van Europa' die een einde zouden moeten maken aan de opeenvolging van bloedige conflicten.


Jean Monnet en Robert Schuman pakten het idee op, wat leidde tot de vorming van de EGKS in 1952, de eerste voorloper van de EU. Groot-Brittannië deed daaraan niet mee. Het land zag zichzelf te veel als grootmacht.


Ook aan de EEG had Groot-Brittannië geen boodschap. 'Zelfs een ruimdenkend en bereisd man als Labourleider Hugh Gaitskell vond het heel natuurlijk om mij in Londen te introduceren als de vriend van overzee', schreef Willy Brandt, burgemeester van Berlijn, in 1962 geërgerd.


De Britse eurosceptici zijn niet alleen geharnaste Conservatieven en plattelandsbewoners die niet verder komen dan hun gazonnetje en Ascot. In de jaren vijftig lag juist Labour dwars. De Conservatieven werden beschuldigd van een uitverkoop van Britse belangen en de EEG werd beschouwd als een politiek misbaksel om Europa te verdelen tussen Oost en West.


Premier Harold Macmillan knoopte in 1961 alsnog onderhandelingen aan met de EEG over toetreding. Nu zag de Franse president De Gaulle Groot-Brittannië echter als 'het paard van Troje'. Hij zei tegen de Duitse bondskanselier Konrad Aden-auer dat Macmillan het hele Gemenebest lid wilde maken van de EEG. 'Straks willen de Verenigde Staten ook lid worden.'


Toen De Gaulle in 1969 aftrad, opende Labour-premier Harold Wilson nieuwe onderhandelingen over het lidmaatschap. De teloorgang van de Britse industrie en het Duitse Wirtschaftswunder gaven de Britten het idee dat er misschien wel iets te halen was in Brussel. Prompt verloor Wilson de verkiezingen. Zijn Conservatieve opvolger, Edward Heath, wist in 1971 uiteindelijk een parlementaire meerderheid voor het EEG-lidmaatschap te verwerven - ten koste van twee tot op het bot verdeelde partijen.


Maar Brussel bleek toch niet de gehoopte wonderdokter te zijn. Margaret Thatcher, die in 1979 premier werd, keek met argusogen naar Helmut Schmidt en Valéry Giscard d'Estaing (de Frans-Duitse as), die filosofeerden over een federaal Europa. De aversie was wederzijds. Giscard d'Estaing - nu de architect van de Europese Grondwet - zei over Thatcher: 'Ik mag haar niet, niet als vrouw en niet als man.'


Thatcher zocht haar heil bij de Amerikaanse president Ronald Reagan en de nieuwe Sovjetleider Michail Gorbatsjov en ze torpedeerde bijna alle nieuwe initiatieven uit Brussel, waaronder dat voor het sociaal handvest en voor de euro. De ambitieuze Europese Commissievoorzitter Jacques Delors zette door en de euro kwam er, zonder Britse deelname.


Tony Blair, die in 1997 aantrad, wilde wel deel uitmaken van de muntunie, maar hij stuitte op verzet van zijn minister van Financiën Gordon Brown die de Britse economie te superieur vond.


Na de kredietcrisis kwam ook Groot-Brittannië in grote problemen. Premier David Cameron leek vooral dankzij zijn eurofiele coalitiegenoten van de Liberaal-Democraten een nieuwe weg in te slaan, maar is nu teruggefloten door de rechtervleugel van zijn partij. De Britten willen Europa graag gebruiken als er iets te halen valt, maar ze willen er politiek niets mee te maken hebben.


HOE MEER LANDEN, HOE MEER RUZIES


Tussen 1980 en 1988 zond de BBC 'Yes, Minister' uit, een tv-satire over James Hacker, minister van Bestuurlijke Zaken, en zijn collega's en ambtenaren, onder wie secretaris-generaal Sir Humphrey Appleby. Hieronder een dialoog.


Sir Humphrey: 'Minister. Groot-Brittannië heeft al vijfhonderd jaar dezelfde doelstellingen in de buitenlandse politiek: dat is het zorgen voor een verdeeld Europa. Daarom vochten we met de Nederlanders tegen de Spanjaarden, met de Duitsers tegen de Fransen, met de Fransen en Italianen tegen de Duitsers en met de Fransen tegen de Duitsers en Italianen. Verdeel en heers, zo heet dat. Waarom moeten we dat beleid veranderen nu het zo goed werkt.'


Minister Hacker: 'Maar zo ging het in het verre verleden.'


Sir Humphrey: 'Het is ook het huidige beleid. We moeten de EEG uit elkaar laten ploffen. Daarom zijn we er lid van geworden. Van buitenaf lukte het nu eenmaal niet goed. Nu we erbij horen, kunnen we van de gemeenschap een bak varkensvoer maken: we zetten de Duitsers op tegen de Fransen, de Fransen tegen de Italianen, de Italianen tegen de Nederlanders. Het ministerie van Buitenlandse Zaken is er heel blij mee. Het is daar net zoals het altijd geweest is.'


Hacker: 'Maar we steunen toch het Europese ideaal?'


Sir Humphrey: 'Meent u dat echt, minister?'


Hacker: 'Als dat niet zo zou zijn, dan zouden wij er ook niet voor zijn om er steeds meer landen lid van te maken.'


Sir Humphrey: 'Maar dat doen we juist om die reden. Het is net als met de Verenigde Naties. Ter verduidelijking: hoe meer landen lid zijn, hoe meer ruzies er uitbreken, hoe onbelangrijker en onwerkbaarder het wordt.'


Hacker: 'Dat vind ik een vreselijke vorm van cynisme.'


Sir Humphrey: 'Zo is het. Alleen noemen we dat hier diplomatie.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden