Weer te voet naar school

Alle scholen moeten straks van minister van Onderwijs Maria van der Hoeven duidelijk maken hoe ze de 'ononderhandelbare waarden van de Nederlandse samenleving' op leerlingen gaan overdragen....

Maria van der Hoeven zegt het nog maar eens, voor wie het nog niet wist: 'Ik kom uit het Zuiden, ik ben katholiek.' Vandaar dat de minister van Onderwijs meewarig haar schouders ophaalt als collega-politici hun pijlen richten op de islamitische scholen. Die scholen, vindt bijvoorbeeld het VVD-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali, belemmeren de integratie.

De kinderen krijgen er, om maar iets te noemen, een verwrongen beeld mee van de verhoudingen tussen man en vrouw. Kijk maar wat ze er leren: meisjes moeten bij het bidden achter de jongens zitten. Jongens leren dat ze de eer van de meisjes moeten bewaken.

'Ja', zegt Van der Hoeven. 'En in veel katholieke kerken mogen meisjes niet op het altaar en kunnen ze geen misdienaar worden. En priester worden kan al helemaal niet. Daar hoor ik hier in Den Haag nooit iemand over. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat bij sommige politici sprake is van selectieve verontwaardiging.'

Van der Hoevens Maastrichtse wortels spelen ook op wanneer het plan van VVD-aanvoerder Jozias van Aartsen ter sprake komt. Hij wil de jonge generaties vaderlandsliefde bijbrengen door in het onderwijs veel meer aandacht op te eisen voor het glorieuze Hollandse verleden.

'Nou', zegt Van der Hoeven, 'daar heb ik een beetje om gegrinnikt. U moet weten: vanuit mijn deel van het vaderland kijken we heel anders tegen de geschiedenis aan dan de Hollanders. Wij hebben jarenlang deel van België uitgemaakt. De katholieken hebben de Beeldenstorm echt anders beleefd dan de protestanten.'

Maar u bent nog wél van de generatie die weet wat dat was, de Beeldenstorm.

'Ja, en daar ben ik het wel met Van Aartsen eens. Aan het historisch besef van de kinderen moet worden gewerkt. We leggen op het ogenblik de laatste hand aan een nieuwe opzet van het vak. Onder leiding van professor De Rooy is de geschiedenis geordend in tien tijdvakken.

'De hernieuwde aandacht voor het vak juich ik toe. Zolang we maar niet doorslaan in dat neo-patriottisme. We moeten niet doen alsof onze vaderlandse geschiedenis zo'n fraai verhaal is. We hebben elkaar soms letterlijk de kop in geslagen.'

Maria van der Hoeven is minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap sinds de zomer van 2002. De nummer-2 van het CDA begon haar bewind met een duidelijke boodschap: géén nieuwe grand designs voor het onderwijs. Integendeel, de scholen zouden de ruimte krijgen om hun eigen beleid te maken. Het bemoeizieke departement beloofde zijn tentakels terug te trekken. Het onderwijsveld, murw gebeukt door lawines van circulaires, hervormingen en reorganisaties, ontving de boodschap met gejuich.

Maar sinds 2002 is er veel veranderd. In Den Haag werd een conrector doodgeschoten in zijn eigen aula. Het was geen incident: geweld en intimidatie door leerlingen en ouders nemen volgens de Onderwijsinspectie epidemische vormen aan. De verontrusting over de groei van het aantal zwarte en islamitische scholen staat bovenaan op de politieke agenda. De roep om daden van de minister van Onderwijs zwelt aan.

Van der Hoeven onderkent dat. Ze voelt zich ook aangesproken. Maar dat betekent niet dat er veel verandert aan haar oorspronkelijke filosofie: 'Er zijn inderdaad problemen. En ik ben ervan overtuigd dat scholen de oplossingen zullen vinden. Mits we ze de ruimte geven.'

Twee jaar geleden zei u: ik doe niets aan de zwarte scholen, want die horen er nu eenmaal bij in een land waar ook hele wijken gekleurd zijn. Maar scholen en gemeenten roepen nu zelf om hulp. Wordt het niet tijd voor een plan om de leerlingen beter te spreiden?

'Nogmaals: nee. Ik geloof niet in overheidsdwang. Een basisschool is een afspiegeling van de wijk. In een zwarte wijk heb je zwarte scholen.'

Maar Nederlandse ouders zijn bereid kilometers om te rijden om hun kind, buiten de eigen wijk, naar een witte basisschool te brengen.

'Ja, dat is ongewenst. Kinderen moeten om de hoek naar school. Te voet. In de buurt waar ze ook op straat spelen. Dat is het basisprincipe. Mensen moeten bedenken: is het wel zo handig om mijn kind, dat toevallig wat witter is dan de buurjongen, naar een witte school in een andere wijk te brengen, terwijl hij toch hier op straat speelt? Je ziet die beweging nu ook op gang komen. Maar ouders moeten dat doen dat vanuit hun eigen verantwoordelijkheid, niet omdat de overheid zegt dat ze het moeten.'

In Rotterdam willen ze dubbele wachtlijsten aanleggen om te voorkomen dat autochtone ouders alle plaatsen op de meest gewilde witte scholen reserveren.

'Ik heb over het Rotterdamse plan advies gevraagd aan de Onderwijsraad. Ik wil weten of we straks niet tot de orde worden geroepen op grond van de Wet Gelijke Behandeling. Maar ik onderschrijf het probleem: in Rotterdam staan scholen die helemaal geen afspiegeling zijn van de wijk. Ik ben benieuwd wat de Onderwijsraad van de Rotterdamse oplossing vindt. En als het niet kan, wil ik weten wat we wél kunnen doen.'

Een groeiend deel van de Tweede Kamer wil dat alle scholen een acceptatieplicht krijgen, zodat ook het bijzonder onderwijs geen kinderen meer kan weigeren.

'Dat lost niets op, want daar zit het probleem niet. Er zitten bijna evenveel gekleurde kinderen op de protestante en katholieke scholen als op de openbare scholen. Er is geen school die een kind weigert als de ouders de grondslag van de school respecteren.

'Overigens wil ik wel duidelijk zeggen dat we nooit helemaal kunnen voorkomen dat ouders hun kind niet in de eigen buurt op school doen. We hebben vrije schoolkeuze in dit land en dat houden we zo. Als een ouder zegt: mijn kind gaat naar een Daltonschool, een Montessorischool, een Vrije school of wat voor school dan ook, dan kan de overheid een andere keus niet afdwingen.'

Geldt die vrije schoolkeuze ook voor islamitische ouders?

'Jazeker. De islamitische scholen worden de laatste tijd erg in de hoek gezet. Daar is geen reden voor. Van de 200 duizend allochtone kinderen in het basisonderwijs zitten er maar 7500 op een islamitische school. Het zijn bovendien gewoon Nederlandse scholen op islamitische grondslag, met Nederlandse leermethoden, Nederlandse leerdoelen en met veel Nederlandse docenten. De onderwijsprestaties van die scholen zijn goed, blijkt uit de rapporten van de inspectie.'

Het gaat in de discussie ook niet om de leerprestaties, maar om het waarden- en normenpatroon dat de kinderen er krijgen aangeleerd. Dat draagt volgens de critici niet bij aan de integratie.

'Ik zei het al; dat hoor je dus nooit over de katholieke kinderen in Limburg. Ik hecht aan de pluriformiteit in onze samenleving. Iedereen moet zijn eigen godsdienst kunnen beleven, ook op school. De vrijheid van onderwijs geldt ook voor moslims.'

Maar de situatie is anders dan die van de katholieken. Premier Balkenende waarschuwde vorig jaar voor het ontstaan van een 'zuil van achterstand'.

'Dat is een ander punt. Ik vind dat op elke school de deuren open moeten staan naar de Nederlandse samenleving. Er mogen geen gesloten bolwerken ontstaan. Net als protestanten en katholieken, moeten de islamitische kinderen leren dat hun opvatting over godsdienst niet is wat iedereen in Nederland denkt. Ook moet duidelijk zijn dat Nederlandse wetten de wetten van de godsdienst overstijgen. In Nederland accepteren wij geen eerwraak, dus als je wilt opkomen voor de eer van de familie, zul je dat op een andere manier moeten doen. Scholen moeten duidelijk maken dat de sharia, de islamitische wetgeving, hier niet ingevoerd kan worden en ook niet ingevoerd gáát worden. Ik zie best dat er hier en daar een probleem is met botsende waarden en normen. Maar dat lossen we in elk geval niet op door de islam uit het onderwijs te bannen. Dat zullen we anders moeten doen.'

Wat is dan de oplossing?

'Ik ben bezig met de voorbereiding van een wetsvoorstel. We scherpen de voorwaarden aan om een school te kunnen stichten. Ik heb al aangekondigd dat een nieuwe school niet meer dan tachtig procent achterstandsleerlingen mag hebben. Maar ik wil meer. De oprichters van een school moeten straks op voorhand in hun schoolplan de vraag beantwoorden: hoe gaan wij om met de opdracht de leerlingen te laten integreren in de Nederlandse maatschappij?

'Zo ga ik de scholen verplichten de ononderhandelbare waarden van onze samenleving over te dragen. Dan heb ik het over democratie, over de rechtsstaat, over burgerschap, over de verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Ik vind dat we dat van scholen kunnen vragen. En ik vind ook dat we uiteindelijk moeten kunnen zeggen; sorry, maar dit is toch niet helemaal wat we ervan verwacht hadden. Dan komt die nieuwe school er niet.'

Gaat dat voor alle scholen gelden?

'Inderdaad. Voor het eerst gaan we deze eisen ook opleggen aan scholen die niet door het rijk worden gefinancierd. Daar hebben we nu nog niet veel over te zeggen, maar dat wil ik veranderen. Want in andere delen van Europa zie je scholen ontstaan die worden betaald met geld van buitenaf, uit de Arabische wereld. Op het moment dat dit fenomeen Nederland bereikt, wil ik middelen hebben om te controleren wat er op die scholen gebeurt.'

Mogen de onderwijsinspecteurs straks ook controleren wat er in de godsdienstlessen wordt onderwezen?

'Dat doen ze al. Het probleem was dat die lessen soms in het Arabisch waren en daarom lastig te controleren. Daarom hebben we een Nederlandse lesmethode laten maken. Die is nu af. Alle lessen moeten in het Nederlands, dus ook de godsdienstlessen. De inspectie ziet daarop toe.'

U treft met uw maatregelen in de praktijk vooral de islamitische scholen. Vreest u niet dat islamitische ouders zich als tweederangsburgers behandeld voelen?

'De nieuwe stichtingseisen gelden net zo goed voor islamscholen als voor totaal witte scholen in Wassenaar of Bussum. In beide groepen merk je dat men niet van elkaar weet waarmee men bezig is.

'Maar u heeft een punt: ik zie het gevaar dat we meer over de islamitische scholen praten dan mét de islamitische scholen. We moeten ze erbij betrekken, in plaats van ze steeds in een hoek zetten. Dat is overigens ook hun eigen verantwoordelijkheid. Ze moeten meer voor zichzelf opkomen, meer van zich laten horen. Er is sinds kort een plan om een islamitische ouderorganisatie op te richten. En de Algemene Onderwijsbond wil een sectie voor allochtone leraren in het leven roepen. Dat zijn goede ontwikkelingen. Als ik er een bijdrage aan kan leveren, zal ik dat zeker doen.'

De altijd zo laconieke inspecteur-generaal van het Onderwijs, Kete Kervezee, maakt zich opeens grote zorgen. Een atmosfeer van geweld en intimidatie grijpt in het voortgezet onderwijs om zich heen. Het aantal incidenten is verveelvoudigd. Wat gaat U daaraan doen?

'Het zijn vooral de scholen zelf die daaraan wat moeten doen. Ik heb dat vorig jaar al gezegd. Om te beginnen wordt er nog veel te veel onder de mat geveegd. Nog veel te veel geïntimideerde leraren en gepeste leerlingen staan in de kou omdat de schoolleiding ze geen steun in de rug geeft als het erop aan komt. Ik zeg dat uit eigen waarneming, ik praat veel met mensen uit het onderwijs.

'Scholen zijn bang voor hun goede naam. Daarom halen ze de politie er liever niet bij en grijpen ze niet in bij onveilige situaties. Ik waarschuw die scholen: wie misstanden tolereert vanwege het behoud van de goede naam , krijgt uiteindelijk pas echt een slechte naam. Dan wordt het van kwaad tot erger. Dus háál die buurtagent de school in. Doe aangifte. We breiden niet voor niets het aantal buitenschoolse opvangplaatsen voor probleemleerlingen uit.'

De VVD-fractie vindt de samenvoeging van mavo en lager beroepsonderwijs in het vmbo eigenlijk mislukt. De scholen zijn te groot en er zitten te veel verschillende leerlingen door elkaar heen. De VVD wil daarom terug naar de oude mavo en de vakwerkschool.

'Tja, die VVD toch', verzucht de minister. 'Het is wat, hè jongens. Maar dat gaan we dus niet doen. Nee, nee, nee, dat doen we niet. Er is best wat aan te merken op die theoretische ballast in het vmbo. Maar daarom hebben de basisvorming al afgeschaft. Dat scheelt. Er komt in het vmbo meer ruimte voor de praktijkvakken. En we hebben al leer-werktrajecten voor kinderen vanaf veertien jaar.

'Maar terug naar de vakwerkschool? Dat vind ik heel ernstig. Er moet ook aandacht zijn voor algemene vorming. Hoe kan je als loodgieter of timmerman een werktekening begrijpen als je geen Nederlands kunt lezen? Hoe kun je opdrachten begrijpen en uitvoeren?

'Daar komt nog bij dat de wereld verandert. Die kinderen die op hun zestiende gaan werken, blijven dat werk niet meer hun hele leven lang doen. Ook een schoonmaker moet bijvoorbeeld leren met andere materialen te werken, in andere arbeidsomstandigheden. Je kunt niet meer zeggen; ik leer een vak en dat blijf ik mijn hele leven doen.'

De VVD heeft last van valse nostalgie?

'Och, leg me dat nou niet in de mond! Het is heel simpel: dit land heeft behoefte aan een goed opgeleide beroepsbevolking, van stratenmaker tot ingenieur. Daar moeten we de voorwaarden voor scheppen. Dat begint bij de erkenning dat de beroepsbevolking in deze eeuw iets anders nodig heeft dan in de vorige eeuw.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden