Analyse

Wéér in lockdown. Kon dat niet anders?

Nederland gaat zondag alweer in lockdown, terwijl de huidige problemen volgens experts best te vermijden waren geweest. ‘Er heerst bij het kabinet een soort ongefundeerd optimisme, waar hoop en geloof het hebben overgenomen van realiteitszin.’

Maarten Keulemans
Jaap van Dissel (RIVM) donderdag bij het ministerie van Algemene Zaken. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Jaap van Dissel (RIVM) donderdag bij het ministerie van Algemene Zaken.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De maatregelen hadden het virus onder de duim moeten krijgen, in een paar weken zou het gepiept zijn. Maar nu stonden ze er weer, de premier en de minister van Volksgezondheid, het volk toe te spreken. ‘Het is een hard gelag’, zei de premier. ‘We hadden op meer gehoopt.’

Zo ging dat begin december 2020, volgende week precies een jaar geleden. Opgelucht had het kabinet die zomer de samenleving heropend. En toen het virus links en rechts weer opleefde, reageerde men terughoudend: de horeca wat vroeger dicht, een beperkinkje hier en daar. Totdat de winter en een nieuwe variant – de ‘Britse’ – de epidemie weer tot volle sterkte aanwakkerden en een nieuwe lockdown een feit was.

Dat blijkt een steen, waaraan het hardnekkig stoten is. Zie de joligheid waarmee Hugo de Jonge afgelopen zomer aankondigde dat we weer konden ‘dansen met Janssen’. Een ‘inschattingsfout’, bekende Rutte een persconferentie later. Of zie hoe minister Grapperhaus het einde van het mondkapje bezong: ‘Zeg mondkapje waar ga je henen, naar het vuil, naar het vuil.’ Sinds een maand zijn ze weer verplicht in alle binnenruimten. Spring, zit, spring, zit. Het is niet zo vreemd dat de burger onderhand denkt: laat maar waaien.

Te snel versoepeld

Al in september ging dit mis, net als vorig jaar. Het Outbreak Management Team (OMT) raadde aan het land zeer voorzichtig te openen, stapje voor stapje, met steeds een paar weken ertussen, aangezien de extra besmettelijke ‘deltavariant’ in opmars was. Maar het kabinet besloot het wat sneller te doen, ‘wetend hoe onvoorspelbaar en grillig dit virus is’, zei Rutte er nota bene bij. ‘Een belangrijke reden dat we nu weer in de problemen zitten, is dat we veel te snel versoepeld hebben’, durft epidemioloog en OMT-lid Marc Bonten best te stellen. ‘De politiek maakt keuzen in wat ze wel en niet overneemt uit onze adviezen.’

Twee weken geleden: wéér die steen. Het OMT raadde aan om het binnenlandse reisverkeer drastisch aan banden te leggen, net als bij zwaar noodweer; het kabinet besloot het te laten bij een ‘dringend advies’ om thuis te werken en minder bezoek te ontvangen, en gunde de horeca intussen een paar uurtjes speling op de vervroegde sluitingstijd die het OMT had voorgesteld. ‘Ik heb weleens het gevoel dat de overheid telkens de allervrolijkste mening volgt’, zegt epidemioloog Frits Rosendaal (LUMC). ‘Er heerst bij het kabinet een soort ongefundeerd optimisme, waar hoop en geloof het hebben overgenomen van realiteitszin.’

Welkom bij coronagolf nummer vier, de golf die de Nederlandse hardleersheid pijnlijk blootlegt. Want nog steeds is de zorgcapaciteit niet op orde. Weer zijn de teststraten overbelast. Opnieuw blijkt het niet mogelijk om vaccins, waarvan miljoenen doses klaarliggen, snel in de armen te krijgen. Nog steeds wordt er niet massaal gebruikgemaakt van gratis zelftests om het virus op te sporen. Nog altijd is het parlement verdeeld, en het demissionaire kabinet niet bij machte het land te verbinden.

Rosendaal vindt al een tijdje: eigenlijk zou je het OMT moeten opheffen. ‘Niet omdat ik ze slecht vind, maar omdat het een soort macht buiten de macht is geworden. Een overlegorgaan, dat compromissen sluit, waarna de regering op basis daarvan weer nieuwe compromissen sluit.’ Een soort verdunning van wat er volgens de epidemioloog had moeten gebeuren: ‘Toch die hamer om het virus plat te slaan. Maar dan niet dat speelgoedhamertje van Rutte. Als je ingrijpt, doe het hard. En aan het begin van een opleving, niet pas aan het eind.’

Vaccinatieplicht

Tegenover hameraars als Rosendaal staat steeds nadrukkelijker een andere stroming: die van experts die het virus liever de ruimte laten – en die niet het virus, maar de circa 1,6 miljoen ongevaccineerden harder willen aanpakken. Een medisch expert die alleen met de krant wil praten onder voorwaarde van anonimiteit – ‘Ik werk met patiënten, ik kan dit niet hardop zeggen’ – dringt aan op een vaccinatieverplichting voor 50-plussers en andere risicogroepen. Die zorgen immers voor de huidige overbelasting.

‘Geen algemene lockdown, hooguit een voor die speciale groep. We moeten ophouden met het tegengaan van besmettingen. Laat het virus maar lekker rondgaan onder jongeren’, zegt de medicus. ‘Ons hele systeem loopt vast doordat we zoveel ongevaccineerden hebben. Maar je moet ergens de grens leggen. Solidariteit kent zijn grenzen.’

Het virus écht bestrijden, of de ongevaccineerde écht aanpakken: het is een fundamentele, diepe keuze die het kabinet met de nieuwe, halfslachtige lockdown opnieuw voor zich uit heeft geschoven. Tot de volgende opleving, de volgende ronde, de volgende struikeling over dezelfde steen. In Zuid-Afrika loopt de volgende, nog opgevoerdere variant van het virus zich al warm.

‘De politiek moet gewoon het voortouw nemen’, zegt Bonten. ‘Collectief denken, niet ieder voor zich. Dat nekt ons nu.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden