Weekend wordt het koud

Wat kun je met 'Semolina pilchard', en hoe shockerend moet 'Why Don't We Do It In The Road' zijn? Letterkundigen Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes vertaalden de liedjes van The Beatles in het Nederlands....

'Wacht, wacht, dit móet je even horen. . .' Plots knalt een skihut-housedreun door huize Bindervoet in Amsterdam. Een tuba hoempapaat de baslijn en een stem knerpt in sinister Duits: 'Sie liebt dich.' Lallend voetbalmannenkoor: 'Ja, ja, ja.' Duitser: 'Sie liebt dich.' Koor: 'Ja, ja, ja.' Duitser: 'Sie liebt dich.' Allen: 'Ja, ja, ja, jaaaaaah.'

Erik Bindervoet gruwelgrijnst. Collega Robbert-Jan Henkes zit aan tafel, wenkbrauwen pijnlijk gefronst boven zijn brilletje. 'Ja, nou is het wel genoeg geweest!' 'Oké, oké, oké', en Bindervoet verruilt de Beierse househakkersversie van She Loves You voor het echte werk: de authentieke Beatles-liedjes.

Plat vermaak of cabaretkolder - de vertalers/ schrijvers Bindervoet en Henkes hebben het in huis. Wim Kans versie van Yellow Submarine: Jelle zal wel zien. Een serieus chanson: She's Leaving Home door Thérèse Steinmetz, met de tekst van Lennaert Nijgh. Of de acht Nederlandse versies van Yesterday. Toch zijn het uitzonderingen; de meeste vertaalde Beatlesliedjes zijn nooit opgenomen op plaat of cd, maar zijn gelegenheidsschetsjes gebleven voor het schuifdeurencircuit. Een standaard ontbrak.

Dus hebben de twee letterkundigen, die vorig jaar nog James Joyce's onvertaalbaar geachte Finnegans Wake vertaalden, een nieuw doel gesteld: alle 214 Beatlesliedjes moesten in het Nederlands. Van Love Me Do tot Let It Be. Met de boodschap: Zó kan het dus ook.

D'r is niks wat je kan doen en wat niet kan,

Niks wat je bezingt met geen gezang,

Niks dat kan in taal of je leert hoe je 'n verhaal vertaalt. 't Is simpel.

Bindervoet: 'We streven naar volledigheid en onmogelijkheid.'

Henkes: 'En we noemen het alle liedjes van de Beatjes.'

Aangespoord door uitgever Vic van der Reijt moet het boekwerk Help! The Beatles in het Nederlands eind dit jaar verschijnen bij Nijgh en Van Ditmar, die ook het Beatles bio-plaatjesboek Anthology in Nederland heeft uitgegeven. Alles zit nog in de grondverf en 'er moet nog een heleboel over-gedubd worden'.

Waarom? Er was geen waarom. Bindervoet en Henkes zijn fans. Dat moet voldoen. En zie, daar ligt losbladige en voorlopige resultaat van bronnen raadplegen, zinnen uitproberen en luidkeels meezingen.

Hou, hou van mij.

Ja, dat maakt me blij.

Want dan zijn we vrij, zo vrij.

Vrij met mij. Woho, vrij met mij.

(Love, love me do.

You know I love you.

I'll always be true. So please.

Love me do. Woho, love me do.)

Love Me Do en She Loves You ('Ze houdt van jou jou jou') zijn voorbeelden van vertalingen die dicht bij het origineel blijven. Henkes: 'Maar je kan ook proberen iets toe te voegen aan dat collectieve bewustzijn. Natuurlijk kunnen wij nooit de originele teksten vervangen die rondspoken in de hoofden van mensen. Maar vergeet niet dat in Nederland het peil van het onderwijs achteruitholt en binnenkort kan niemand meer de teksten in het Engels verstaan, laat staan begrijpen.'

Zou het? Hij is ervan overtuigd, met een besmuikte glimlach. En Lennon indachtig oreert Bindervoet: 'En het is ook belangrijk om in deze brute tijd een vuist te maken voor de vrede en liefde.'

Henkes en Bindervoet nemen zichzelf wel eens voor de lol serieus, voelen en vullen elkaar aan zoals Jansen en Janssen uit Kuifje. En nu dan de Nederlandse Lennon en McCartney? Onhandige stilte. Eerbied past voor wat groter is dan jezelf. Martin Ros noemde ze snotjongens, en Het Parool vond ze de literaire Bassie en Adriaan.

Het duo vormt een bloedbroederschap dat al twintig jaar standhoudt, en waar goed beschouwd The Beatles aan ten grondslag lagen. Want voordat ze elkaar kenden en samen hun eindscriptie over Schopenhauer schreven (en ruzie kregen met hun hoogleraar) waren ze de trotse bezitters van The Beatles, het Volledige Platenverhaal, waar ze beiden van A tot Z uit konden citeren. Ooit een fotoboek in hoogglans, nu een flink beduimeld relikwie dat met liefde en plakband door Bindervoet bij elkaar wordt gehouden.

Ze schreven artikelen voor het literair tijdschrift Hollands Maandblad, vertaalden onder andere Bekentenissen van een Engelse opiumeter van Thomas de Quincey en de dagboeken van Kurt Cobain. Op Bindervoets pianolessenaar staat de Fairly Incomplete and Rather Badly Illustrated Monty Python naast de bladmuziek van Das wohltemperierte Klavier. Er is geen hoog, er is geen laag. Henkes: 'Iets is gewoon wél of géén cultuur.'

En wat betreft de positie van The Beatles: 'Net zoals we elk woord van Proust, van Flaubert en Joyce willen lezen en hebben, willen we dat ook van The Beatles. Sinds onze jeugd al.'

Henkes: 'We zeggen wel eens wij kwamen door Lennon tot Joyce.'

Bindervoet: 'Sterker nog, toen Lennon op latere leeftijd Joyce ontdekte, riep hij uit: ''It was like finding daddy''.'

Platen, cd's, bootlegs, boeken, alles hebben ze. Heel nieuw: een tweedelig boekwerk dat op zuiver musicologische gronden verklaart waarom de Beatles zo goed waren als ze waren. En natuurlijk ook de net uitgekomen Anthology dvd-box, toch?

Bindervoet (sip): 'Nee, ik heb geen dvd-speler.'

Dan tegen Henkes: 'Let's write ourselves a dvd player.'

Henkes lacht, want Henkes weet dat Bindervoet hint naar wat Lennon en McCartney tegen elkaar zeiden als ze zich weer eens serieus aan de muze wijdden. 'Let's write ourselves a swimming pool.'

Ja Captain Iglo's Zeemanszangzaadkoor,

We hopen dat u komt vandaag.

Naar Captain Iglo's Zeemanszangzaadkoor,

zing mee, we zingen meestal laag.

Captain Iglo's Zeemans-, Captain Iglo's

Zeemans-, Captain Iglo's Zeemanszangzaadkoor.

Bindervoet: Waar het om gaat is een haakje te vinden waar je je vertaling aan kan ophangen. Dat is een voortdurende strijd.' Voorbeeld: I'm Happy Just To Dance With You. John Lennon vroeg aan Cynthia, destijds zijn aanstaande ex, of ze met hem wilde dansen. Ze schoot in de stress en riep (Bindervoet en Henkes synchroon met paniekstemmetjes): 'Ik-heb-al-een-vriend, ik-heb-al-een-vriend.'

Bindervoet: 'Toen zei John, ik vroeg alleen of je wilde dansen. Niet of je met me wil trouwen. Die anekdote hebben we gebruikt voor de vertaling.' Het werd: 'Ik wil met u geen hand- of voetgevrij/ als ik met u dans maakt u mij reeds blij/ want ik vraag u toch geen eeuwiglijke trouw/ maar danst u een keer met mij juffrouw.'

Henkes: 'Van elke nummer is wel de plaats, de datum en de inspiratiebron opgetekend.' Een groot deel daarvan staat vermeld in The Complete Beatles Recording Sessions van Lewisohn dat de vertalers als leidraad gebruikten. Maar de feitelijke achtergrond is niet altijd de beste vertaalsleutel. Vertalen op klank is ook een optie. We Can Work It Out werd Weekend wordt het koud.

Hm. Niet een beetje. . . stom?

Bindervoet (licht geïrriteerd): 'Dat is helemaal niet stom. Je moet de titel zien in de context van het hele nummer.'

Henkes: 'Het gaat over een relatie. Die kou slaat ook op de intermenselijke kou die uit dat nummer blijkt. Ik ken ook een vertaling: We komen er wel uit. Kijk, dat is een beetje slap, lijkt mij. Dat ''We can work it out'' blijft zo in je hoofd zitten, dat noemen wij de trans-so-ci-a-tie-ve assonantie, dat we toch heel dicht bij de klank willen blijven zonder dat we proberen te beseffen dat het iets betekent. Maar het past wel precies in de sfeer van dat nummer.'

Zie het ook van mijn kant.

Moet ik blijven ouwehoeren tot ik niet

meer kan?

Als je 't ziet van jouw kant, gooi je onze liefde

overboord, wil je dat dan?

Weekend wordt het koud, weekend wordt het

koud.

Love me do is 'Hou van mij'. Een Glass Onion een 'Spiegelei'. En als het even kon, kreeg de tekst een update.

Henkes: 'Why Don't We Do It In The Road was destijds behoorlijk op het randje. Daar blijft in een letterlijke vertaling niets van over. Je moet dan een equivalent zien te vinden dat in onze tijd dezelfde impact heeft.'

Dus, tegen de heersende zeden in én met authentieke 'shockvalue' wil de toekomstige Beatlesvertolker de aangesprokene nu 'neuken in de kont'.

Letterkundig opgewaardeerd: Obladi Oblada transformeerde tot Odysseus' Odyssee. Kunnen ze ook verantwoorden. Volgens Henkes zou de Molly in Obladi heel goed kunnen verwijzen naar Molly Bloom in de Ulysses. Temeer ook omdat aan het einde van het nummer een vleugje travestie opstijgt. 'En Leopold Bloom fantaseerde in Ulysses over het dragen van vrouwenkleren.' Henkes ruikt de scepsis en zegt, als advocaat van de duivel: 'Maar Erik, denk je dan niet dat het zo te par-ti-cu-lier wordt? Alleen maar voor ons?'

Bindervoet: 'Helemaal niet. Tuurlijk niet. Het is even sterk. Het móet even sterk zijn.'

Henkes: 'Wij zeggen altijd hoe particulierder, hoe universeler. Hoe meer details, hoe meer aangrijpingspunten en hoe meer je de oorspronkelijke tekst kan vatten. We maken soms ook wel eens twee versies.'

Bindervoet: 'Er mag niets van dat kostbare goedje verloren gaan.'

Het mooie, zeggen ze, was dat ze pas de Beatles konden vertalen nadat ze Joyce hadden gedaan. Finnegans Wake was een harde maar goede leerschool.

Henkes: 'Joyce is zo muzikaal en loopt zo over van klank. In Finnegans Wake wordt voortdurend aan liedjes gerefereerd. Dat hoor je alleen maar aan het ritme van de zin. En dat ritme moet je weer overbengen naar het Nederlandse ritme. Het handwerk van het pöezie vertalen.'

Bindervoet: 'Joyce heeft ons bevrijd. Hij dwingt je tot het nemen van vrijheden. En die hebben we benut bij de Beatles-vertalingen.'

Henkes: 'We zijn gekomen tot 28 vertaalmethodes. Wat het belangrijkst was, was dat de sfeer toch altijd behouden bleef. Ook al klinkt het soms cryptisch.'

Bindervoet: 'I Am The walrus is net zo raadselachtig als Finnegans Wake.' En het heeft ze hoofdbrekens gekost. Want hoe vertaal je 'Semolina pilchard' en wat is de diepere betekenis van 'googoo g'joob'?

Semolina pilchard climbing up the Eiffel Tower.

Elementary penguin singing Hare Krishna,

man you should have seen them kicking

Edgar Allan Poe.

I am the eggman. They are the eggmen.

I am the walrus Goo goo g'joob.

Griesmeelpapse Pelser bovenop de twijfeltoren.

Essentiële pinguins zingen Hare Krishna,

Lamme ziende blinden schoppen. Beertje

BombaZIJN.

Ik ben de Eierman. Zij zijn de Eierman.

Ik ben de Walrus.

Goegoegekluts.

Bindervoet: 'En mensen maar zeggen dat Nederlands zo'n klompige, modderige uit de klei getrokken boerenhotseknotsetaal is.'

Henkes: 'Wat zeg je dat mooi, Erik.'

Bindervoet: 'Dank je Robbert-Jan. En er zat geen woord buitenlands bij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.