Web van conflicten

Dit weekend bombardeerden de Emiraten Libië - 1.400 kilometer verderop. Kunnen we nog spreken van een reeks strijdperken in het Midden-Oosten? Of klonteren die samen tot één grote, regionale oorlog?

null Beeld
Beeld

Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten werken samen om islamisten in Libië te bombarderen. Daarmee schuift het Midden-Oosten weer een stapje dichter bij een regionale oorlog. Moet daar niet ook een regionale respons op komen?

Het lijkt zich al af te tekenen. Israël gooit Hamas in Gaza plat, en daarmee honderden burgers. Koerden, Irakezen en straks Syriërs strijden tegen de extremisten van de Islamitische Staat (IS). Amerika bombardeert IS in Irak. Van Syrië en Irak, via Libanon en Gaza, tot Egypte en Libië staan soennitische islamisten tegenover de 'anderen'.

Er zijn ook belangrijke verschillen. In Irak en Syrië is het extremisme al tot bloei gekomen; Bagdad, Damascus en IS hebben redelijke stemmen het zwijgen opgelegd. In Libië, Egypte en Gaza zitten de invloedrijkste islamisten op een gematigder lijn - koppensnellers zijn er nog niet gesignaleerd. Islamistische partijen wonnen er eerlijke verkiezingen.

Hoe graag Israëls premier Netanyahu en Egyptes leider Al-Sisi de wereld ook willen doen geloven dat zij vechten tegen uitlopers van de Islamitische Staat, de realiteit is dat elk conflict zijn dynamiek heeft. De rode draad zit hem in de oorzaak: door afkalvende controle van staten ontstaat een reeks nieuwe machtsvacuüms.

Dit is een directe consequentie van de Arabische protesten die ontaardden in burgeroorlogen. De gaten die vielen toen dictators werden verdreven of aangevallen, zijn de frontlijnen van een nieuwe strijd om machtsverhoudingen in de regio. 'Lokale spelers vullen het gat op', betoogt F. Gregory Gause, een Amerikaanse Midden-Oostendeskundige, in een recente publicatie. 'Zij hebben een sektarische, etnische, tribale of regionale identiteit. Dat gebeurt in grote delen van Irak en Syrië, maar ook in Libanon, Jemen, Libië en misschien zelfs delen van Egypte.'

Regionale staten op hun beurt steunen verschillende groepen in andere landen. Om tegenstanders te verzwakken, hun eigen macht te vergroten, of om ideologische redenen. Dat leidt tot polarisatie binnen de Golfstaten: aan de ene kant heb je Qatar en Turkije. Zij steunen alleen of samen de gematigde politieke islam van vooral de Moslimbroederschap in Syrië, Libië, Irak, Egypte en Gaza.

Aan de andere kant staat de dominante coalitie van Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, versterkt door Egypte en in zekere zin Israël. De laatste twee strijden tegen de politieke islam in het algemeen; Saoedi-Arabië en de VAE zijn tegen elke vorm van politieke islam die niet de hunne is - met name de Moslimbroeders. Deze scheidslijn dreunt overal door in het Midden-Oosten.

'Het is een nachtmerrie-achtig scenario', zegt Michele Dunne van de Carnegie Foundation for International Peace. 'Behalve een koude oorlog tussen Iran en Saoedi-Arabië hebben we nu ook een intra-soennitische koude oorlog. En ook Turkije is erbij betrokken. De VS, Europa, de VN en NAVO willen een rol spelen, maar de regio is veel gecompliceerder dan in het verleden. En iedere speler wil dat het Westen partij kiest.'

Gelukkig zijn vrijwel allen verenigd in hun afkeer van de Islamitische Staat. Iran en zijn sjiitische partners haten de soennitische extremisten, Saoedi-Arabië en andere Golfstaten vrezen dat hun bevolking op ideeën wordt gebracht. De VS, Europa, Rusland, de Turken en de Koerden zijn allen gebaat bij het terugdringen van de extremistische koppensnellers. Om van Israël maar niet te spreken.

De luchtmacht van de Verenigde Arabische Emiraten blijkt bommen op moslimfundamentalisten in Libië te gooien. Beeld EPA
De luchtmacht van de Verenigde Arabische Emiraten blijkt bommen op moslimfundamentalisten in Libië te gooien.Beeld EPA

Vuist

In de Levant woedt een andere dynamiek dan in Noord-Afrika. De as Hezbollah-Syrië-Irak-Iran vertegenwoordigt een sjiitische vuist tegen soennitische opstandelingen in Syrië en Irak. Zo bezien vertegenwoordigen de sjiieten, enige jaren terug de As van het Kwaad, steeds meer een noodzakelijk kwaad. Het Westen is banger voor de uiterst extremistische IS.

'Het Westen blijft achter de feiten aanlopen', zegt Dunne. 'De VS en EU waren oorlogsmoe en druk met hun financiële crises toen de Arabische opstanden in 2011 uitbraken. We maakten dat we wegkwamen uit Libië en hebben ons amper bemoeid met andere opstanden die militariseerden - die in Syrië voorop. Zo speelde het Westen een belangrijke rol in het creëren van een vacuüm, waarin zeer extreme krachten wel sprongen.

'We moeten militair meer betrokken raken in Syrië en Irak, zonder partij te kiezen in de polarisering; de draad oppakken in Libië; en erkennen dat Caïro een repressiecampagne voert, tegen de Moslimbroeders, die leidt tot radicalisering. Gelukkig steunt geen van de regionale partijen de Islamitische Staat in Irak en Syrië.'

Daar zit hem de crux. Er wordt soms gewezen naar de Golfstaten als financiers van IS, maar daar is geen bewijs voor. IS groeide op geldstromen uit particuliere netwerken, maar is nu zelfvoorzienend, met dank aan de olievelden die hij in handen heeft.

Het gebrek aan een staat als sponsor kan mettertijd de ondergang van IS worden. 'IS heeft het unieke vermogen de meeste spelers in de nieuwe regionale koude oorlog tegen zich te verenigen', zegt Gause. 'Washington, Teheran, Bagdad, Erbil, Ankara, Damascus en Riyad hebben parallelle, zo niet identieke belangen in hun houding tegenover de groep. 'Samenwerking is niet makkelijk - maar veel eenvoudiger dan het hoofd bieden aan een sterke jihadistische staat in het centrum van het Midden-Oosten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden