REPORTAGE

'We zijn kwetsbaar in ons eentje'

Bestuurlijke herindeling van gemeenten ligt gevoelig, maar achter de schermen krijgt samenwerking steeds vaker het karakter van een ambtelijke fusie.

Het gemeentehuis van Wassenaar. Beeld Jiri Buller

Jeroen Staatsen is burgemeester van de zelfstandige gemeente Voorschoten, maar zijn ambtenaren moet hij delen met burgemeester Jan Hoekema van Wassenaar. Sinds 2013 zijn de twee gemeenten, elk met 25 duizend inwoners, ambtelijk gefuseerd. De 'werkorganisatie Duivenvoorde' staat in dienst van beide Zuid-Hollandse gemeenten.

'We merkten dat we in ons eentje wat kwetsbaar werden', zegt Staatsen. 'Soms was een beleidsterrein een eenmanspost. Als de ambtenaar onderwijs ziek was, dan gingen de scholen bij wijze van spreken een week dicht.' In 2012 besloten de buurgemeenten al samen te werken op terreinen als financiën, ict en personeelszaken. Sinds anderhalf jaar zijn alle diensten geïntegreerd.

Die ambtelijke fusie blijkt wel zo efficiënt. Hadden Voorschoten en Wassenaar samen 400 formatieplaatsen, inmiddels is 10 procent van de ambtenaren wegbezuinigd. 'Dat scheelt jaarlijks 2 à 3 miljoen euro', rekent burgemeester Staatsen voor. 'Daarnaast hebben we miljoenen en miljoenen bespaard op het inhuren van externe adviseurs. Samen hebben we van veel meer zaken verstand dan ieder voor zich.'

Het gemeentehuis van Voorschoten. Beeld Jiri Buller

Variaties

Vooral de laatste jaren gaat het hard met het aantal ambtelijke fusies, in tal van variaties. Uit een onderzoek van het blad Binnenlands Bestuur bleek dat 81 procent van alle gemeenten nadenkt over vormen van gezamenlijke bedrijfsvoering. De Vereniging voor Nederlandse Gemeenten (VNG) telt uit de losse pols een stuk of dertig fusies waarbij tachtig gemeenten betrokken zijn.

Zo zijn vorig jaar Amstelveen en Aalsmeer achter de schermen gefuseerd. 'Ik heb nu twee visitekaartjes', zegt Annette Cornelisse, hoofd communicatie en tegenwoordig woordvoerder van twee burgemeesters. 'We hebben hier twee soorten briefpapier.' Ontslagen zijn er niet gevallen, 'maar er is wel goed gebruik gemaakt van het natuurlijk verloop'.

Ambtelijke fusies tussen twee, drie of meer gemeenten liggen minder gevoelig dan bestuurlijke herindelingen waarbij er één burgemeester en gemeenteraad overblijft. Het voornemen in het regeerakkoord van het kabinet om 'op termijn uit te komen op gemeenten van ten minste honderdduizend inwoners' stuitte op weerstand. Toch erkennen kleine en middelgrote gemeenten dat ze meer slagkracht nodig hebben. Zeker als ze in 2015 ook jeugdzorg, werk en zorg aan langdurig zieken en ouderen erbij krijgen.

Aaibare bestuurders

'Anders dan bij een herindeling heb je bij een ambtelijke integratie geen democratische verliezer, het gevoel dat de kleine gemeente wordt opgeslokt. Bestuurders blijven aaibaar, dicht bij de burgers', zegt Arno Korsten. De hoogleraar bestuurskunde van de lagere overheden muntte het begrip ambtelijke fusie in 2002 en adviseerde onder meer de pioniers: de BEL-gemeenten (Blaricum, Eemnes en Laren). 'Zwakke gemeenten trekken zich op aan sterke, de organisatie wordt robuuster en ambtenaren blijken tevredener: ze hebben meer overleg met collega's en krijgen grotere opdrachten.'

Hoe gaat het samenwerken van gemeenten?

Gastheermodel: Sinds 2007 wordt het gros van de uitvoerende taken voor Ten Boer (4.75 inwoners) gedaan door Groningen.

Gemeenschappelijke bedrijfsvoering: Sinds 2012 verzorgt Servicepunt 71 voor Leiden, Leiderdorp, Oegstgeest, Zoeterwoude ict, financiën, juridische zaken en inkoop. O.a. Deventer, Olst-Wijhe, Raalte doen dit sinds 2014.

Ambtelijke fusies: O.a. Blaricum, Eemnes en Laren (2008), Amstelveen en Aalsmeer (2013), Wassenaar en Voorschoten (2013), Barendrecht, Albrandswaard en Ridderkerk (2014), IJsselstein en Montfort (2014), Brunssum en Landgraaf (2015).

Korsten: 'Ik dacht aanvankelijk: het ontbreekt lokale bestuurders aan lef om samen te werken, maar dat valt reuze mee. Het is een groeimodel: je kunt op enkele gebieden beginnen.' Niet in de laatste plaats: de burger heeft er baat bij. 'Die krijgt meer kwaliteit, want het kan vaak sneller en goedkoper.'

Knelpunten zijn er ook. 'Je moet niet onmiddellijk de vraag stellen wat het financieel voordeel is in jaar x of y. Je moet niet meteen gaan verrekenen: wat doet de een voor de ander en omgekeerd. En je moet geen wethouders hebben die drie keer per dag van mening veranderen.'

Wringt het als gemeenten onderling ruzie krijgen over bijvoorbeeld de aanleg van een provinciale ringweg?

'Over zulke situaties moet je vooraf afspraken maken', zegt Patricia Vogel, Adviseur Slim Samenwerken bij de VNG. 'Op zo'n moment moet de ene beleidsambtenaar in dienst staan van de ene gemeente, de andere voor de andere. Je wil niet dat een wethouder dan aan een gedeelde ambtenaar vraagt: hoe denken ze er aan de overkant over?'

Eigen beleid

Gemeenten met een ambtenarencorps kunnen prima hun eigen beleid blijven voeren, zegt Vogel. 'Het is een misverstand dat je na een fusie allemaal hetzelfde moet doen. Ambtenaren bepalen niet of een college links of rechts is. Je kijkt naar het niet-politieke gedeelte.'

Is het delen van ambtenaren toch de voorbode van een bestuurlijke herindeling? Zo ontstond de nieuwe gemeente Molenwaard vorig jaar nadat eerder al de ambtenaren van Graafstroom, Liesveld en Nieuw-Lekkerland tot één werkorganisatie waren samengesmolten. Regelmatig komt die vrees op; niet zozeer bij de ambtenaren of bij de bevolking, maar wel bij lokale politici.

Burgemeester Staatsen van Voorschoten kent de discussie. 'Je kunt een ambtelijke fusie zien als aanvliegroute voor herindeling of juist als het voorbehoedmiddel. De gemeenteraden van zowel Voorschoten als Wassenaar willen de komende vier jaar zelfstandig blijven. Dat betekent dat je wel je eigen smoel moet laten zien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden