'We zijn heel naïef en gezagsgetrouw'

Het land van koopman en dominee wordt geplaagd door een onbestemd onbehagen. Gaan we verloren in de Europese maalstroom? Worden we overspoeld door vreemde buren en vreemde culturen?...

'Ik help buitenlanders om in Nederland te overleven.' Han van der Horst is historicus en voorlichter bij de Nuffic, de Nederlandse organisatie voor internationale samenwerking in het hoger onderwijs. Anderhalf jaar geleden verscheen van zijn hand The Low Sky. Understanding the Dutch. Het boek is inmiddels al toe aan een vijfde druk.

- Wat moet je weten om te overleven?

'Ik heb net een cursus gegeven aan studenten uit India en Indonesië. Die moet je een aantal dingen vertellen: dat belangrijke mensen hier verborgen houden dat ze belangrijk zijn, bijvoorbeeld. Al dat gezellige gejij en gejou, maar ondertussen . . . . En ze moeten weten dat je in Nederland je mening móet geven en een eigen inbreng moet hebben. Superieuren beoordelen je daar op, niet op je volgzaamheid.'

- Wat vinden zij van ons?

'Dat hangt af van waar ze vandaan komen. Indonesiërs zeggen: jullie zijn grof, beledigend. Volgens Brazilianen zit Nederland vol met koude, onhartelijke mensen. Ze vinden ons ongezellig, gehaast, bureaucratisch.'

- Wat vindt u zelf?

'Ik ben op een aantal punten aanzienlijk bozer op Nederland dan ik in mijn boek laat merken. Ons beleid ten opzichte van buitenlanders is zo onzinnig. Neem het feit dat je minstens vierduizend gulden bruto moet verdienen om je buitenlandse partner te mogen ''importeren''. Zelfs als die partner elders geld als water verdient.

'We gaan er teveel van uit dat buitenlanders niet willen inburgeren. Je moet die inburgeringscontracten eens lezen: dat zou ik nooit tekenen! Enkel verplichtingen en geen enkele mogelijkheid de overheid in gebreke te stellen: omdat je te lang op wachtlijsten hebt gestaan, omdat het onderwijs geen niveau had, ga zo maar door.'

- Is dit soort maatregelen niet een noodzakelijk kwaad, omdat Nederland anders te vol wordt?

'Nederland is altijd een immigratieland geweest. We hebben immigranten hard nodig. Het hele Westland zou inzakken als de Turken, Marokkanen en illegalen er niet waren.

'Neem Schiedam, de jeneverstad. Dat was in de 18e eeuw een van de weinige steden die groeide, dankzij migranten uit Westfalen. Die families zijn geweldig geïntegreerd - kijk naar mij, ik stam er van af.

'Nu gebeurt hetzelfde. Ik woon in een Schiedamse nieuwbouwwijk uit de jaren vijftig met erg veel Turken. 's Morgens, in de trein naar mijn werk, word ik geheel omgeven door zeer zorgvuldig geklede Turkse meisjes met Katja Schuurman-kapsels. Die integratie komt dus wel goed. Maar niet binnen één week.'

- Hoe lang dan?

'Tien, twintig jaar, zoiets. Je houdt natuurlijk een onderstroom van wantrouwen. Toen ik nog een kind was, heerste dat wantrouwen ook ten opzichte van de Drenthen. Die hadden ze nodig hier op de werf; Wilton Feijenoord zorgde dat er flats voor hen werden gebouwd. Een hekel dat Schiedammers aan Drenthen hadden.

'Je ziet in mijn wijk nog iets anders: de Turken beheersen inmiddels de middenstand. Het zijn ondernemers, in tegenstelling tot Nederlanders. Nederlandse studenten zijn de managers van de toekomst. Zij zoeken een leidende functie bij een bestaande onderneming, ze willen niet zelf ondernemen. Turken wel.

'Hier vlakbij kocht ik een televisie die gratis werd thuisgebracht - en wel binnen een kwartier nadat ik hem had aangeschaft. Die ondernemingsgeest, die Wijers zo propageert, vind je kennelijk in Turkse kringen. En wat biedt de gemeente ze aan? Sollicitatietrainingen. Terwijl die jongens een zaak willen beginnen.'

- Bent u niet te optimistisch?

'Dit land functioneert bij de gratie van het feit dat de subculturen elkaar respecteren. Dat is een kracht, onderschat dat niet.

'Niemand heeft hier sinds de 17e eeuw voldoende machtsbasis kunnen opbouwen om de zaak politiek en ideologisch te domineren. Onze nationale helden zijn allemaal mensen die dat accepteerden en coalities wisten te vormen. Dat zit nu eenmaal in ons.

'Tegelijkertijd is dat onze zwakte. Daarmee zijn we in Srebrenica ook zo verschrikkelijk de mist in gegaan. We gingen daar met een legertje zitten en wisten wat er moest gebeuren: mensen moesten om de tafel gaan zitten. Maar die mensen wilden dat helemaal niet, die wilden mekaar afmaken.

'Omdat wij de zaken hier redelijk georganiseerd hebben, denken we dat als je afspraken maakt, die ook worden nagekomen. Dus lieten we in Srebrenica zesduizend mensen in bussen naar de dood rijden.'

- Zijn we te naïef?

'Absoluut. In oorlogssituaties weten wij niet wat we moeten doen. Zoals Albanië nu: we kunnen daar beter niet in de weg gaan lopen.

'We zijn niet wantrouwig, zoals de Belgen. Wij denken: de overheid, dat zijn onze eigen mensen. Die hebben het beste met ons voor. We zijn heel gezagsgetrouw.'

- Toch denken we dat wij het beste weten hoe dingen moeten.

'Natuurlijk denken we dat. Dat denken alle landen, dat is niet uniek voor onze cultuur. Wel heerst hier het denkbeeld dat wij beschaafder zijn dan de andere volken. Eerlijker, democratischer.

'Het aardige van deze tijd is dat keer op keer die gedachte wordt ondermijnd. Je ziet steeds meer sporen van wat H.J.A. Hofland ''de Bananenmonarchie'' noemt: corrupte wethouders, vreemde constructies met bedrijven, rare optieregelingen. De integriteit van het gezag wordt steeds meer aangetast. En dat is verontrustend.

'Waar de nette Nederlandse intellectueel problemen mee krijgt, is het gelijk van de borreltafel. Je weet wel: ''Het zijn allemaal bedriegers, laaienlichters en zakkenvullers.'' In de jaren zestig ontkende je dat. Ja, de maatschappelijke structuren deugden niet. Maar dat mensen niet deugden, dat kwam alleen in andere landen voor. Niet hier. Maar het komt hier wel voor.'

- Krijgen we nu een realistischer beeld van Nederland?

'Ik denk het wel. Maar we blijven geloven in de maakbare samenleving. Tegenwoordig zelfs in de maakbaarheid van het individu. Daar is het hele sociale beleid op gericht. Eigenlijk is dat een totalitaire gedachte.

'We proberen met structuren menselijke problemen op te lossen. Je ziet het ook bij organisaties en bedrijven: als er heibel is, gaan ze reorganiseren. Maar daarmee verdwijnt de vijandschap niet. We zeggen veel te weinig: dit deugt fundamenteel niet, we moeten van de bodem af beginnen.'

- We zijn ook geen filosofen.

'Nee. Geen filosofen en geen uitvinders. En cultuur, denken we, dat is voor mensen die een beetje vreemd zijn. Daar hoef je niet naar te luisteren. Je geeft kunstenaars subsidie en dan heb je er geen last van.

'Ik vind Nederlanders heel onhistorisch. Er is hier geen conservatieve partij die zegt: organisch groeien wij uit het verleden. Het ontbreken van rechtse intelligentsia van enig niveau is echt een makke. We hebben geen intellectueel debat, hooguit intellectuele onderhandelingen. Kijk naar de universiteiten: daar werken geen vrijdenkende mensen, maar wéldenkende mensen.'

- Dit is dan ook een burgerlijk land. Bent u daar niet trots op?

'Ach, ik ben ook een weldenkend mens. Moet je luisteren: Nederland is een behoorlijk land. Ik kan hier doen wat ik wil. En mensen laten je in je waarde, zelfs al vinden ze je een beetje raar.

'Zo heb ik niets met dat voetbal. Het Oranje-gevoel heeft volgens mij ook heel weinig met nationale sentimenten te maken. Het is gewoon een excuus om emoties met anderen te delen zonder dat je voor gek staat.

'Ik kwam laatst een Canadese vriendin in het café tegen, helemaal uitgedost in oranje parafernalia. Ja, zei ze licht gegeneerd, gekregen van Nederlandse vrienden, dus ze deed maar mee.

'Dat gaat mij te ver. Je moet de regels van het spel kennen. Maar going native, daar geloof ik niet in. Je wordt nooit gerespecteerd om wie je bent als je imitatiegedrag gaat vertonen. Het moet authentiek zijn.'

Mirjam Prenger

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden