We zijn een symbolischesamenleving

Je kunt nog zo hard denken dat je je eigen keuzes maakt, honderdduizenden anderen doen het net als jij. Vooral als ze dezelfde opleiding hebben. En met de rest groeit de kloof.

Verstokte rokers moeten gestraft worden voor hun onverantwoordelijke gedrag, vindt 38 procent van de Vlamingen. Als ze ziek worden van het roken, zouden ze niet alle kosten vergoed moeten krijgen. De ethiek van de persoonlijke verantwoordelijkheid grijpt om zich heen, zegt de Vlaamse socioloog Mark Elchardus, want in 2001 vond maar 25 procent dat rokers de ellende over zichzelf hadden afgeroepen. 'We dreigen een wat harteloze samenleving te worden', vindt hij.


Want is de keuze om te roken wel zo vrij? We geloven graag dat we hoogst individuele keuzes maken, maar in werkelijkheid zij we vaak erg voorspelbaar, blijkt uit Elchardus' onderzoek. Als je iemands geslacht, leeftijd, opleidingsniveau en mediavoorkeur kent, kun je heel aardig voorspellen of hij rookt, ongezond eet, een scooter rijdt, op wintersport gaat, wokrestaurants bezoekt of van oesters houdt, welke politieke partijen zijn voorkeur hebben en hoe groot zijn vertrouwen in de samenleving is.


Kennelijk wordt ons gedrag gestuurd door sociale factoren waar we zelf maar weinig greep op hebben, zegt Elchardus. Eén verschil springt daarbij bijzonder in het oog: het verschil tussen hoger- en lageropgeleiden.


Zoals zoveel sociologen bestudeert Elchardus de modernisering van de samenleving, in het bijzonder in West-Europa, waar de verzorgingsstaat een einde maakte aan de bitterste vormen van armoede en de secularisatie aan de dominante rol van de kerken. 'Progressieven zeiden: we zijn nu vrije, geëmancipeerde burgers die onze eigen keuzes maken. De sociologen Anthony Giddens en Ulrich Beck zijn de belangrijkste vertegenwoordigers van die richting. Beck sprak van het individu als een 'planbureau van zijn eigen leven'. Dat is een verkeerde interpretatie.'


Tegenover de sweeping statements van Beck plaatste Elchardus empirisch onderzoek, enquêtes naar opvattingen en gedrag. 'Mensen ervaren dat ze individuele keuzes maken, maar diezelfde keuzes worden gemaakt door honderdduizenden anderen', zegt hij. Met andere woorden: er is veel individualisme, maar weinig individualisering.


De reden daarvoor is simpel, zegt hij. Elke samenleving heeft een manier van sociale controle nodig, die maakt dat mensen zich voorspelbaar gedragen, op een manier die de samenleving ten goede komt. De traditionele manier van disciplinering - armoede, religie - is vervangen door een nieuwe manier. Er zijn nog nooit zo veel mensen zo lang naar school gegaan, waar ze worden opgevoed tot burgers en werknemers. De media en 'het kapitalisme van de begeerte' (reclame en marketing) houden ons voor hoe we moeten leven. En als het tegen zit, zijn er de therapeutische diensten die ons helpen in de samenleving terug te keren.


Elchardus spreekt van 'de symbolische samenleving' waar mensen niet worden gestuurd met de harde hand van autoritaire leiders of religieuze dogma's, maar met de zachte dwang van de manipulatie van de taal en andere symbolen. Mensen werken niet meer omdat de Bijbel zegt dat ze hun brood moeten verdienen in het zweet huns aanschijns, maar omdat ze de nieuwe iPhone willen hebben.


Die symbolische samenleving zit vol potentiële conflicten. De grondleggers van de verzorgingsstaat geloofden dat zij de verschillende sociale klassen konden pacificeren door een einde te maken aan de armoede. Arbeiders zouden meer op de bourgeoisie gaan lijken, waardoor één grote middenklasse zou ontstaan. Het tegendeel gebeurde: de opvattingen van hoger- en lageropgeleiden zijn de afgelopen jaren sterker uit elkaar gegroeid. Vooral onderwijs en media werken als splijtzwam. Hoger- en lageropgeleiden gaan naar verschillende scholen en gebruiken verschillende media.


Toch is de samenleving opener geworden. Voor kinderen uit lagere inkomensgroepen is het gemakkelijker geworden een hogere opleiding te volgen.

'Ja, maar dat is een deel van het probleem. Vroeger zat er veel verborgen talent onder lageropgeleiden. Sommige mensen konden heel goed leren, maar kregen niet de kans. Zulke mensen hadden veel gemeen met hogeropgeleiden.


'Als het onderwijs opener wordt, lopen de kinderen die daar geschikt voor zijn er gemakkelijk doorheen. Andere kinderen juist niet. Als je dat een paar generaties volhoudt, ontstaan er grote verschillen in een samenleving.'


'In meer traditionele landen zie je veel minder verschil tussen hoger- en lageropgeleiden. In Roemenië of Bulgarije denken beide groepen ongeveer gelijk over een kwestie als immigratie. In een moderne samenleving als België zie je juist een kloof ontstaan. Aan het begin van de middelbare school zijn de opvattingen tussen leerlingen van vakscholen en die van het algemeen vormend onderwijs nog ongeveer gelijk. Aan het einde van de schooltijd zie je een groot verschil, dat ook niet meer verdwijnt in hun latere leven.'


Hoe komt dat?

'Het is moeilijk te zeggen waar het precies in zit. Het is natuurlijk niet zo dat de leraren op de vakscholen een racistische boodschap vertellen. Mediagebruik speelt een rol. De mediavoorkeuren van leerlingen van vakscholen en die van het algemeen vormend onderwijs gaan sterk uit elkaar lopen. De populaire media bevestigen wat mensen toch al denken, terwijl de hoge cultuur meer aanzet tot kritische reflectie. Maar het is niet één ding, het is de hele communicatieve omgeving die anders is.'


Populaire media brengen vooral soaps en shownieuws. Daar kun je weinig politieke standpunten aan ontlenen.

'Niet alleen. Ze brengen ook nieuws, veel sensationeler dan andere media, met meer aandacht voor misdaad. Mensen ontlenen ook een kijk op het leven en de samenleving aan soaps. Misschien zijn die voor sommige mensen nog wel belangrijker dan het nieuws.'


Komen lageropgeleiden niet veel meer in aanraking met misdaad?

'Ongetwijfeld. Maar uit ons onderzoek blijkt dat hun opvattingen over de samenleving sterker samen hangen met mediakeuze dan met de vraag of zij zelf slachtoffer van een misdrijf zijn geweest.'


Het populisme moet volgens Elchardus eerder in symbolische dan in materiële termen worden gezien. De kiezers van partijen als het Vlaams Belang zijn geen 'moderniseringsverliezers', zoals vaak wordt gezegd. Hoewel ze doorgaans een relatief laag inkomen hebben, zijn ze meestal niet arm of werkloos. De kiezers van het Vlaams Belang zijn zelfs iets tevredener over hun eigen leven dan de kiezers van andere partijen, schrijft hij in de recentelijk verschenen bundel Power to the People!


Populistische kiezers maken zich geen zorgen over hun eigen positie, blijkt uit onderzoek van Elchardus, maar over 'mensen als wij', die stelselmatig zouden worden benadeeld door de elite. Hun stemgedrag komt niet zozeer voort uit eigenbelang als wel uit opvattingen over een rechtvaardige samenleving.


De opmars van het populisme valt niet los te zien van de culturele emancipatie van lageropgeleiden, vooral door de introductie van de commerciële televisie. 'De populaire cultuur is respectabel geworden. Lageropgeleiden profiteren van 'de democratisering van de waarheid'. Vooral de commerciële media versterken het gevoel dat de mening van de 'gewone man' evenveel, zo niet meer waard is dan die van de expert.'


Volgens u is het verschil tussen hoger- en lageropgeleiden een gevaarlijke breuklijn in de samenleving. Wat kunnen we doen om die kloof te overbruggen?

'Ik zie in elk geval niets in nieuwe vormen van democratie, zoals referenda en enquêtes. Wie gaan daar niet aan meedoen? De lageropgeleiden! Dat wordt weer een domein voor hogeropgeleiden.


'Ik vind vooral dat politici een inspanning moeten doen om die kloof te overbruggen. Hogeropgeleiden moeten meer rekening houden met lageropgeleiden. Zelf ben ik ook een kosmopoliet, hou alleszins van een open, verdraagzame, door de rede gesteunde samenleving, maar je moet niet blind zijn voor burgers die meer nationalistisch zijn. Als je die laat stikken, jaag je ze naar populistische partijen of extreem-rechts, misschien zelfs weg van de democratie. Ik ben ook voor kosmopolitisme, maar je kunt dat niet opleggen.'


Politici kunnen hun opvattingen toch niet verloochenen?

'Ze mogen zich verzetten tegen ongenuanceerde denkbeelden, maar het recente verleden, zowel in Nederland als in België, leert dat ook de politieke elite erg ongenuanceerd kan denken en dat 'gewone mensen' problemen soms beter aanvoelen, bijvoorbeeld de problemen rond de toegenomen diversiteit in de samenleving. In een democratie moeten bevolkingsgroepen aandachtig naar elkaar luisteren.'


Moet alleen de politieke elite inbinden? Mogen we niet ook van lageropgeleiden eisen dat zij zich inspannen om de kloof te dichten?

'In onze huidige samenleving en economie worden aan die mensen al genoeg eisen gesteld. We moeten geen eisen stellen, maar een dialoog voeren. Willen we de politiek zo laten evolueren dat er aparte partijen voor hoger- en lageropgeleiden ontstaan? Dan krijg je pas echt een conflictsituatie.'


ELCHARDUS


'Er is veel individualisme, maar weinig individualisering'

Mark Elchardus (1946) is bekend van het boek De dramademocratie, een scherpe mediakritiek uit 2005. In zijn sociologische onderzoek laat hij zien dat mensen niet zo individualistisch zijn als zij zelf denken. Onderwijsniveau en mediagebruik voorspellen hun opvattingen en gedragingen. Hij nam onlangs afscheid als hoogleraar sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden