We zijn allemaal druk, druk, druk - ontsnappen aan drukte, haast en prestatiedruk, hoe doe je dat?

Beeld Olf de Bruin

Journalist Tim Igor Snijders (26) maakt zich druk. Te druk. Hij is niet de enige van zijn generatie, burn-outs komen het meest voor bij mensen tussen 25 en 35 jaar. Hulp is er wel, maar helpt die?

'Moet' u ook nog even dit? Of dat? Brengt u het grootste gedeelte van de dag door in uw hoofd, binnen de muren van uw eigen gedachten? En heeft u het gevoel dat wat u ook doet, het nooit goed genoeg is? U bent niet de enige. Wie de lijst met bestverkochte boeken in Nederland bekijkt, vindt titels als Dingen die je alleen ziet als je de tijd neemt (Koreaanse levenslessen), Ikigai: het geheim voor een lang en gelukkig leven (Japanse wijsheden) en Catfulness: hoe een kat ons kan leren gelukkig en mindful te leven (een grap, of niet?). We lijken wanhopig te willen ontsnappen aan onrust, gejaagdheid en de constante noodzaak om succes uit te stralen. Ook ondergetekende heeft grote moeite om ontspannen in het hier en nu te leven.'Moeten' is het meest gebruikte werkwoord in mijn vocabulaire. Op zaterdagochtend, terwijl ik koffie drink met vrienden, dwalen mijn gedachten af naar wat er maandag op het programma staat. Al is het maar even, een paar keer per dag: echt vrij van druk voel ik me niet. Het succes van een gepubliceerd artikel en de positieve reacties daarop vergeet ik snel, het enige wat ertoe doet, is de deadline die voor me ligt.

Ik ben 26, ambitieus, ongeduldig en ik heb torenhoge verwachtingen van mezelf. Als gevolg hiervan ben ik onrustig in lichaam en geest. Daarmee ben ik geen uitzondering. Eén op de zes mensen tussen de 25 en 35 jaar krijgt een burn-out, noteerde het Centraal Bureau voor de Statistiek in 2016. Een zekere gejaagdheid is van alle tijden, maar jonge mensen lijken gestrester dan ooit. Ze hebben een oneindige keuzevrijheid en moeten vooral doen wat ze leuk vinden, zo luidt het devies. Dat klinkt mooi, maar dat heeft tot gevolg dat jongeren hoge verwachtingen van zichzelf hebben. Daarnaast is het door de sociale media makkelijker dan ooit om je te meten met anderen. Andermans groene gras duikt overal op in je tijdlijn op Facebook.

Om te voorkomen dat ook ik aan de verkeerde kant van de statistieken eindig, ga ik op zoek naar wat broodnodige rust. Ik download een ademhalingsapp, schrijf me in voor een cursus 'Rust in je hoofd' en probeer de laatste bestseller onder de zelfhulpboeken uit. Want ontsnappen aan drukte, haast en prestatiedruk, dat gaat niet vanzelf.

Ademhalingsoefeningen

Voor de grootste kans op succes begin ik zo laagdrempelig mogelijk. Meer rust begint misschien gewoon bij de ademhaling, die is immers altijd dichtbij. Net als de smartphone. Dus wend ik me tot The Breathing App, de ademhalingsapp die vorig jaar werd gelanceerd door de - alweer een hele tijd meedraaiende - new-agegoeroe Deepak Chopra (ooit vaste gast op de tv-bank van Oprah) en Eddie Stern, een mediagenieke yogaleraar uit New York. Het idee achter de app: door langer uit te ademen dan je inademt, komt de verhouding tussen je hartslag, bloeddruk en hersengolven helemaal in balans en word je kalmer. Dat klinkt behoorlijk heilzaam en ik word al rustiger bij de gedachte. De app is bovendien buitengewoon simpel ingericht, zonder fratsen. Je bepaalt zelf hoe lang je wilt oefenen, tussen 1 en 30 minuten. Daarna kies je een in- en uitademhalingsritme: minimaal 2 seconden in, 3 seconden uit, maximaal 5 op 7. Simpel. Maar al snel blijkt dat een nieuwe balans in de ademhaling niet zomaar is gevonden. Iedere ritme dat afwijkt van mijn natuurlijke ademhalingsritme, voelt onnatuurlijk en geforceerd. Maar goed, ik probeer nu langer, 5 seconden, uit te ademen. Liggend in bed, starend naar de secondeteller op mijn scherm, ontdek ik hoe lang een seconde kan duren. Ik moet mijn adem inhouden om het ritme te kunnen volgen. Na 10 minuten krijg ik hoofdpijn. Langzaamaan begin ik me af te vragen of er zoiets bestaat als te veel zuurstof, te lang uitademen of een verkeerde luchtverversing? (*googelt symptomen*).

In de instructies staat nadrukkelijk dat je niet te hard voor jezelf moet zijn. Het geeft niet als het niet meteen lukt. 'Adem met compassie', luidt het devies. Maar die geruststellende aanwijzingen vergeet ik dan weer tijdens de oefening en de radertjes in mijn hersenen beginnen op volle toeren te draaien: waarom kom ik niet tot rust? Wat doe ik verkeerd? Voor het eerst voel ik me onzeker over mijn ademhalingsritme: nooit geweten dat dat kon.

Na de ademhalingsoefening is het de bedoeling dat je even de tijd neemt om jezelf een paar vragen te stellen. Hou je vast: 'Wie ben ik?' en 'Wat is mijn diepste verlangen?' De ademhalingsoefeningen waren al geen eitje, maar op deze moeilijke vragen heb ik helemaal geen antwoorden paraat. Laat maar - ik besluit de app te gebruiken om af en toe op mijn ademhaling te letten (waarbij ik het 'langer uit- dan inademen' voor het gemak vergeet). 4 seconden in, 4 seconden uit: het helpt zeker eventjes om tot rust te komen, maar die superieure balans tussen hartslag, bloeddruk en hersengolven gaat helaas aan mij voorbij. Zen ben ik nog steeds niet.

Beeld Olf de Bruin

The School of Life

Misschien, denk ik dan, heb ik gewoon meer begeleiding nodig. Biedt The School of Life misschien soelaas? De organisatie, opgericht in 2008 door de Britse sterfilosoof Alain de Botton, belooft mensen alles bij te brengen wat je op school niet leert om 'een wijzer en mooier leven te leiden'. Ik ben sceptisch, ook al is sprake van een hype (of eigenlijk juist daardoor); De Botton verkoopt miljoenen boeken en spreekt overal ter wereld voor uitverkochte zalen. De Amsterdamse vestiging van The School of Life lijkt een fysiek symbool van het massale verlangen naar meer rust. Hype of niet: de school heeft een cursus 'Rust in je hoofd', dus schrijf ik me in.

Op een maandagavond zit ik in een zaaltje vol met mede-'vluchtelingen'. The School of Life staat bekend om zijn hippe uitstraling en gelikte marketing. Het grote hoekpand in het centrum van Amsterdam is lesgebouw, café en winkel ineen. Overal staan strak vormgegeven boekjes met titels als Kalmte, Zelfkennis en, intrigerend, Waarom je met de verkeerde persoon zult trouwen. Voor wie zijn levenslessen over de schouder wil dragen, zijn er volop linnen tasjes: 'No one is normal' staat er op de een, 'Emotional baggage' op een andere. Genoeg om een klein leger van copywriters en grafisch ontwerpers een jaar lang aan het werk te hebben gehad.

Ik had het niet verwacht, maar in de zaal waar de cursus plaatsvindt, regeert de nuchterheid. De meerderheid van de cursisten is hier ook voor het eerst, zo leert een rondgang. De trainer, in geblokt overhemd en met een brave bril op de neus, oogt niet als een goeroe. Hij stelt zich voor als spreker en de auteur van boeken over onderwerpen als 'loslaten'. We krijgen een fragment te zien uit een documentaire waarin een docente van eind 20 vertelt dat ze aan zichzelf twijfelt. Wat heeft zij nou eigenlijk bereikt, vraagt ze zich hardop af. Anderen zijn toch veel succesvoller op dezelfde leeftijd? 'Wat denken jullie als je haar zo hoort?', legt de trainer ons klasje voor. 'Het is ook nooit genoeg', zegt de ene cursist. 'Ze moet zich niet vergelijken met anderen', antwoordt een andere. Er wordt nog net geen 'duh' achteraan geplakt. De trainer knikt goedkeurend: 'We zien vaak van die zogenaamd succesvollere ander slechts het plaatje, de buitenkant.'

Al eeuwen hetzelfde streven

Maar wacht even, als de cursisten het allemaal zo goed weten, wat doen ze hier dan? Het begint me te dagen dat de hier verzamelde mensen heel goed weten wat de oorzaak van hun onrust is en wat de oplossing moet zijn. Toch lukt het blijkbaar niet ernaar te leven. Dat innerlijke rust een thema is dat de mens al sind de oudheid bezighoudt en filosofen tot wijze adviezen aanzette, blijkt als er in de zaal uitspraken worden aangehaald van filosofen als Seneca en Epictetus (het voorlopige nieuws uit zelfhulpland: de stoïcijnen zijn he-le-maal terug!) Ook Seneca heeft het al opgemerkt: 'Het hier en nu is steeds niet naar de zin.' En dat is nog altijd ons probleem. De oplossing: eenvoud, kalmte en een onverstoorbaar gemoed. De weg naar persoonlijke voldoening anno 2018 blijkt ook het streven te zijn geweest rond het jaar nul. Misschien wel de allerbelangrijkste les van deze stoïcijnse filosofen: temper je verwachtingen. En je verlangens. Teleurstelling en depressie houden elkaar stevig vast, met de mens ertussen: klem. Dat lijkt in het bijzonder te gelden voor mijn leeftijdgenoten. Vooral doen wat je leuk vindt en alle vrijheid van de wereld hebben, dan wil het nog weleens tegenvallen wat daar uit voortkomt.

Dat niet waarmaken van grootse toekomstdromen, is misschien wel de grootste bron van millennial-onrust.

Reminder

De cursus is zeker leerzaam, al is het maar als een reminder van wat eigenlijk allang bekend is: vergelijk jezelf niet steeds met anderen, wees dankbaar voor je wat je wél hebt en wees niet te hard voor jezelf. Aan het einde van de cursus verzamel ik moed om een vraag te stellen: wat blijft er van deze wijsheden over als we straks weer naar buiten lopen? Hoe kan een cursus 'Rust in je hoofd' van amper drie uur ooit soelaas bieden in een leven lang onrust? De trainer zegt te hopen dat 'andere mensen door onze kennis zullen worden aangestoken, zo wordt de vlek steeds groter'. Ik help het hem hopen, maar ik voer de strijd voornamelijk met mezelf. De onrust van de maatschappij heb ik geïnternaliseerd. En velen met mij. Geen wonder dat het aanbod op de zelfhulpmarkt blijft groeien. Op de fiets naar huis maal ik al weer over wat ik morgen allemaal nog moet doen.

Mindgym

Om rust te vinden, heb ik misschien toch meer tijd nodig dan een cursusavond van een paar uur. Dus probeer ik de nieuwste bestseller uit in het zelfhulpboekengenre: Mindgym, in 12 weken meer focus, rust en energie van Wouter de Jong. De Jong, vroeger acteur in Goede Tijden, Slechte Tijden (googel hem voor: 'o-ja- die!') heeft zich omgeschoold tot 'trainer en spreker'. Zijn boek is volgens de ondertitel een 'sportschool voor de geest'. Ik hoef geen mentale sixpack te krijgen, maar wil op zijn minst meer 'bewegen'. Mindgym is opgebouwd als een trainingsprogramma van twaalf weken, compleet met mentale sit-ups, warming-ups en coolingdowns. Ik sleep me naar deze figuurlijke sportschool.

In de eerste deel van het boek brengt Wouter (als deze man mede mijn agenda bepaalt de komende twaalf weken, mag ik best Wouter zeggen) een soort greatest hits van oosterse filosofie, westerse gedragstherapie en evolutionaire biologie. Ons 'jaagsysteem' is overbelast, ons 'zorgsysteem' verwaarloosd (wie wil waarschuwen voor modern menselijk verval, haalt gewoon de oertijd erbij).

Ook Wouters oplossingen komen me bekend voor: we moeten leren ons een paar keer per dag te concentreren op de ademhaling, om de aandacht te trainen door onze handelingen bewust uit te voeren en om onszelf vooral niet te veroordelen. Ik moet denken aan de School of Life-cursus: dit heb ik eerder gehoord. Dat wil niet zeggen dat dit soort oefeningen niet effectief zijn. Het probleem is alleen: ik ontbeer de discipline om die oefeningen consequent te doen. Als ik er al aan denk bewust adem te halen, is het op volslagen willekeurige momenten. Onderweg naar mijn werk bijvoorbeeld, fietsend langs een van de meest vervuilde autowegen van Amsterdam. Niet het beste moment om een volle teug zuurstof de luchtwegen in te sturen. En toch, ik doe het maar. Even voelt het inderdaad alsof je uit de sterke stroming van een rivier stapt. Totdat je er even later gewoon weer in flikkert, afgeleid door een andere fietser (wat heeft zij áán?) en, eenmaal op kantoor gearriveerd, door de kakofonie onder het systeemplafond. Daar is die ongelijke strijd weer, tussen het naar rust snakkende individu en de wereld vol drukte.

'DANK'-methode

Ook over de omgang met onze emoties en gedachten schrijft De Jong dingen die we stiekem allemaal al weten: we geven onze negatieve gedachten veel meer ruimte dan de positieve, en wat we denken, is zelden waar. Om niet te verdrinken, heeft de auteur de 'DANK'-methode in het leven geroepen: Duiden (wat voel ik?), Accepterend onderzoeken (duw je boosheid of angst niet weg), Niet-Identificeren (ik ben niet mijn gevoelens of gedachten) en Kalmeren (wat heeft de situatie nu nodig?). De methode blijkt, ondanks de ietwat geforceerde afkorting, heel nuttig. Wanneer ik op een zondagavond ineens een verstikkende stress ervaar over een artikel waarvan de deadline nadert, wend ik me tot DANK voor bezinning. Ik Duid (ik voel stress en twijfel: komt het wel goed met dit verhaal?). Ik Accepteer onderzoekend (ik laat de gedachte toe), ik identificeer Niet met de gedachte (ik bén niet mijn gedachte en dit is niet per se waar) en Kalmeer (ik hoef niet alles in één keer goed te doen). Het gegeven dat je niet één bent met je gedachten geeft een bepaalde rust. Het is heilzaam op deze manier boven je emoties uit te stijgen, maar ook hier geldt: zonder volharding is er geen kans van slagen. En ik vergeet het vaak: als ik een steek van jaloezie voel omdat een collega beter scoort, heb ik niet altijd de tegenwoordigheid van geest meteen de DANK-methode in te zetten.

Omarm je grijze muis

In het tweede deel van Mindgym is de rode draad compassie, in de eerste plaats voor jezelf. Dat wil onder meer zeggen: accepteer jezelf als de jan modaal die je bent, 'omarm je grijze muis'. Dáár wringt de schoen. Mijn grootste angst is misschien wel om middelmatig te zijn. Het is de angst die zegt dat deuren die voor anderen opengaan, voor mij gesloten zullen blijven. In mijn werk, in relaties, in levenservaringen. Het spookbeeld van een tweederangsleven (waarin ik heel mindful berust in wat er níet is), doemt op. Tegelijkertijd weet ik heel goed dat een mens doodongelukkig wordt door zichzelf steeds met anderen te vergelijken. Bovendien word ik er vast geen betere journalist van als ik mezelf steeds krampachtig probeer te bewijzen. Toch bezie ik de opdracht om het 'saaie, zwakke gemiddelde' in mijzelf te omarmen met argwaan; dat is het laatste wat ik wil zijn.

Wouters vervolg op het deel over compassie is bij vlagen ronduit vaag. Een voorbeeld van een oefening: 'Neem een dierbare in gedachten die je zonder resultaat probeert te veranderen voor diens eigen bestwil. Kom in contact met je emoties en pijn. Herhaal vervolgens hardop: 'Iedereen maakt een eigen levensverhaal (...) Moge hij/zij en ik evenwicht zijn bij de pieken en dalen van het leven.''

Vergroot uit wat positief is

Pardon?

Het voorlopige toppunt van vaagheid voor mij: de opdracht om jezelf aan te raken, te aaien of te omarmen. 'De huid oordeelt niet', aldus Wouter. Ik leg mijn hand op mijn hart, maar voel me voornamelijk opgelaten. Het orgaan klopt nog en daar laat ik het maar bij.

In het laatste deel van het boek doet De Jong al zijn geheimen over geluk uit de doeken. De oefeningen draaien om het uitvergroten van wat al positief is: wees vrijgevig, complimenteer een ander, maak plezier, schrijf geluksmomenten op. Toegegeven, ook ik ben gewend om ruim baan te geven aan negatieve ervaringen, onzekerheden en tekortkomingen - weer zo'n lastige strijd met oude gewoontes. Wie de oefeningen uit Mindgym opvolgt, plant een zaadje dat het moet opnemen tegen een dikke, honderdjarige eik. Een aanrader is hier: schrijf, schrijf, schrijf. Het opschrijven van gedachten en zorgen, maar vooral ook van successen en geluksmomenten is voor mij zuurstof voor de geest, het maakt me rustig.

Ziedaar: na twaalf weken mindgym haal ik meerdere keren per dag bewust adem op de fiets, vergelijk ik me steeds minder met succesvollere collega's en ben ik me meer bewust van kleine momenten van banaal geluk (godsamme, dit is goeie koffie!) Mijn leven is niet fundamenteel veranderd, maar er is in ieder geval een deukje geslagen in de onrust. Misschien is dat wat mensen ervaren als ze om de zoveel tijd een nieuw zelfhulpboek ontdekken. Niet dé sleutel tot rust en geluk, maar steeds een nieuw deukje, in de hoop dat ze termijn samen een ware deuk vormen.

Maar nu moet ik snel verder, een volgende deadline wacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden