We zien hier hoe vanzelfsprekend de tapijtkunst was in het leven van de 17de-eeuwer

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: zwart object.

Het is altijd leuk om op een schilderij ineens een ding te zien dat er niet lijkt te horen. De vorm, de kleur, de plek - je hoofd kan er geen chocola van maken. Dat gebeurde me in de tentoonstelling Emanuel de Witte in Alkmaar, die helaas alweer voorbij is, bij dit schilderij (dat nu weer in het Rijksmuseum hangt).

In de tentoonstelling keek ik met extra aandacht voor licht en architectuur door de vele kerkinterieurs die er te zien waren. De mooie Hollandse lichtinval in de schilderijen, de statige sombergrijze religieuze gebouwen. En de mensen die erin rondscharrelen.

Vroege heldenverering

Over dit praalgraf valt veel te zeggen, en dat is ook al gedaan, want het gaat over vroege heldenverering. Michiel de Ruyter had een enorm marmeren graf gekregen, als een altaar, en de familie bestelde dit werk om nog eens te onderstrepen dat hij herdacht moet worden. Een interessant thema, ook in onze tijd, nu de Hollandse helden opnieuw onder de loep worden genomen. Maar daar ging mijn object niet over. Het ding waar mijn blik over struikelde, is vreemd als een ufo in een landschap vol geiten die niks doorhebben. U ziet het hier meteen, opgeblazen en geïsoleerd op de pagina, maar als je eerst het hele schilderij ziet, is de ervaring anders. Er stokte even iets in de blik.

Een langwerpig zwart object, even groot als een mens, donker en hoekig. In vorm past het meer bij de Stijl dan bij de Gouden Eeuw. Het duurde even voor me daagde wat het zou kunnen zijn. In de catalogus stond het niet; niet alles kan beschreven worden. Je ziet het pas in de context, die u hier aangereikt krijgt door dit detail, waarin namelijk op de achtergrond een tapijt te zien is. Dit is een voorbeeld waarin de context een handje helpt het detail te snappen. Er hangen drie tapijten aan de wand in de De Nieuwe Kerk van De Witte.

Het praalgraf van Michiel de Ruyter in de Nieuwe Kerk te Amsterdam
Emanuel de Witte
1683; olieverf op doek; 123,5 x 105 cm
Rijksmuseum Amsterdam

Topkunst

Het zwarte ding kan weinig anders zijn dan 17de eeuws verpakkingsmateriaal. De 'doos' van het enorme tapijt. We zien hier argeloos een groot object bedoeld om het kunstwerk daarachter in op te rollen en weer mee te nemen. Om dat te begrijpen, is het goed om wat meer van het gebruik van tapijten te weten.

Tapijten waren topkunst, toen. Bewerkelijker en vaak veel duurder dan een schilderij. Rubens en Jordaens maakten ontwerpen, net als veel Hollandse kunstenaars en Italianen in de Renaissance. Dat we daar nog weinig van weten is niet gek: tapijten vergaan sneller dan schilderijen - vaak werden ze geweven met wol en zijdedraad -, en ze zijn zo groot dat ze moeilijk 'in een blik' te vangen zijn, wat voor de hedendaagse kunstkijker onwennig is. Tapijten dwingen je tot actief kijken, vertelde specialist Koenraad Brosens van de Universiteit Leuven me toen ik er in 2013 een artikel over schreef. Je moet heen en weer bewegen om het te kunnen bekijken, en de kunstwerken bewegen zelf ook; ze zijn slap, elk zuchtje wind doet ze wapperen. Denk er kaarslicht bij en zo'n voorstelling gaat leven.

Prominent

Dat er een opbergdoos hier pontificaal tegen de kerkbank staat, maakt duidelijk dat tapijten anders werden gebruikt dan schilderijen. Een tapijt werd meestal tijdelijk opgehangen, bij gelegenheden zoals optochten, ceremonies en, zoals hier, herdenkingen. Wat er op dit tapijt afgebeeld staat, is moeilijk te zeggen; misschien de zegening van Jacob door Isaak, maar dat is een gok. Het mooiste is dat we hier even zien hoe prominent en vanzelfsprekend de tapijtkunst was in het leven van de 17de-eeuwer.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden