'We willen daar weer tot Allah kunnen bidden'

De wereldberoemde Hagia Sophia in Istanbul moet weer een moskee worden, vinden veel vrome Turken. Griekenland reageert woedend.

ISTANBUL - Met zijn zachtroze muren en enorme grijze koepel is de Hagia Sophia in Istanbul een van de grote bezienswaardigheden in de wereld. Ook deze zonnige wintermiddag is het rond het museum in de Turkse metropool weer een kakofonie van Engels, Grieks, Chinees en vele andere talen. Bij de ingang staat een stalletje waar je geroosterde maïskolven en gepofte kastanjes kunt kopen.


Bij het binnentreden van de Hagia Sophia moeten de ogen zich even aanpassen aan het gedimde licht. Maar dan slaat bij de meeste bezoekers het ontzag toe, zeker als ze omhoog kijken naar de enorme koepel op 56 meter hoogte. Die is versierd met goudgele mozaïeken en omlijst door afbeeldingen van engelen. Het ontzag neemt nog toe als doordringt dat de constructie al in de zesde eeuw na Christus is gebouwd. 'Dit was heel lang de grootste kerk ter wereld, totdat de Sint-Pieter in Rome werd gebouwd', fluistert gids Metin. 'Maar dat was pas duizend jaar later.'


Op weinig plekken in de wereld vloeien de geschiedenis van het christendom en de islam zo in elkaar over als in de Hagia Sophia. Mozaïeken van Christus, Maria en Byzantijnse keizers herinneren aan de negen eeuwen dat het gebouw als Kerk van de Heilige Wijsheid het spirituele hart was van het oostelijke christendom. Arabische kalligrafie en een kansel opgesteld in de richting van Mekka herinneren aan de vijf eeuwen dat het gebouw onder de sultans in gebruik was als moskee.


Om een bron van potentiële spanning met de christelijke wereld en met de eigen slinkende orthodox-christelijke minderheid weg te nemen, besloot de stichter van de moderne Turkse republiek, Mustafa Kemal Atatürk, in 1934 om van de Haghia Sophia een museum te maken. Voor veel vrome moslims was dat besluit moeilijk te verkroppen. En nu de rol van de islam in de Turkse politiek toeneemt, groeit de roep om van de Hagia Sophia - of Aya Sofya op zijn Turks - weer een moskee te maken. Een oppositiepartij diende hiertoe in november een wetsvoorstel in. En vicepremier Bülent Arinç suggereerde onlangs dat het er eindelijk van zou kunnen komen.


'We staan hier nu bij de Aya Sofya-moskee', zei de vicepremier in een speech. 'We kijken naar een verdrietige Aya Sofya, maar hopelijk zien we de Aya Sofya spoedig weer glimlachen.'


Belediging

Griekenland, waar de orthodoxe kerk een belangrijke rol speelt, reageerde woedend. Athene noemde de uitlatingen van de Turkse vicepremier 'anachronistisch en onbegrijpelijk' en 'een belediging van de religieuze gevoelens van miljoenen christenen'.


In en rond de Hagia Sophia zijn de meningen deze middag verdeeld. 'Het zou mooi zijn als het een moskee wordt', zegt Mehmet Saçar, een 65-jarige man met een grijs baardje en een wollen mutsje. 'Het is tenslotte gebouwd als gebedshuis. Het lijkt mij goed als we er weer kunnen bidden.'


Een Britse toeriste lacht: 'Het mooie van de Hagia Sophia is dat er door de eeuwen heen telkens dingen aan zijn toegevoegd. Dus laat ze er maar weer een moskee van maken. Misschien maken ze er later ook nog eens een nachtclub van, hahaha. Ik ben binnenhuisarchitect. Het lijkt mij een prachtplek voor een nachtclub.' Haar vriendin reageert kritischer: 'Als het een moskee wordt, gaan ze waarschijnlijk net als in de Ottomaanse tijd de mozaïeken weer bedekken, omdat de islam geen afbeeldingen van mensen toestaat. Dat zou ik ontzettend jammer vinden.'


Ook sommige ondernemers zijn kritisch, omdat zij vrezen dat hun inkomsten zullen afnemen. 'Politici proberen de Hagia Sophia te gebruiken om te laten zien dat ze goede moslims zijn', bromt winkelier Ismail Kurt in zijn zaak met ansichtkaarten, sjaals en tassen bij het museum. 'We hebben al genoeg moskeeën in Istanbul. Om de vijfhonderd meter staat er een.'


Critici zien in de affaire een zoveelste aanwijzing dat de regering van premier Erdogan probeert een conservatief religieus stempel op de samenleving te drukken. Zij verdenken politici ervan de kwestie te gebruiken om stemmen te trekken voor de gemeenteverkiezingen in maart. De mensenrechtenactivist Orhan Kemal Cengiz noemt het in een recente column 'een verschrikkelijke fout, die geen respect toont voor de geschiedenis en het erfgoed van Turkije'.


Voorstanders zien in de omvorming tot moskee echter een eerbetoon aan sultan Mehmet de Veroveraar, die in 1453 het toenmalige Constantinopel innam en de kerk een moskee werd. 'Het is belangrijk dat het een moskee wordt, omdat het laat zien dat Istanbul islamitisch is', zegt Bayram Karacan 'Zo lang het een museum blijft, is de islamitische identiteit van de stad onderdrukt.'


Karacan is vicevoorzitter van de kleine conservatieve partij BBP, die strijdt voor ingebruikname van de Hagia Sophia als islamitisch gebedshuis. Karacan, in het dagelijks leven accountant, zit in zijn kantoor in een hoge torenflat in Istanbul. Tussen de stapels paperassen op zijn bureau staat een kalender van een Koeweitse islamitische bank, die geen rente berekent. 'Turkije is een moslimland. Als hier nu een referendum zou worden gehouden over de Hagia Sophia, zou 80 procent van de mensen stemmen voor omvorming tot moskee.'


Dat de Hagia Sophia desondanks nog altijd een museum is, komt volgens Karacan door een gebrek aan onafhankelijkheid van zijn land. 'Turkse politici zijn te bang voor de reacties van Europa en Amerika. Wij willen als partij ook geen chaos of geweld. En we willen ook niet dat de Aya Sofya een bron van spanning wordt. Maar het is het meest symbolische gebouw van Istanbul. Wij willen daar weer tot Allah bidden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden