Interview

'We vroegen ons vaak af: wat is ingefluisterd?'

In een nieuwe serie VPRO-reisreportages probeert Ruben Terlou door te dringen tot de gewone inwoners van China. Dat lukt hem wonderwel.

Scholieren vieren de dag van de oprichting van de Volksrepubliek China op de Rode Leger-school in Qionglai, provincie Sichuan.Beeld Ruben Terlou

Ruben Terlou was gekomen om de Chinese twintiger Xiaosun te filmen tijdens zijn werk als maker van nepvoedsel voor de vitrines van eettenten: plastic bananen, spiegeleieren en tomaten. Het zou een doodnormaal shot worden, maar toen bleek die jongen opeens een droom te hebben: hij wilde schrijver worden en hij kon prachtig verwoorden hoe hij streed tegen de druk van het hectische Chinese leven.

De camera liep, Xiaosun zat op zijn bed en las op zijn kleine kamer in Shanghai een zwaarmoedig fragment uit zijn dagboek voor, geschreven nadat hij tot 4 uur 's nachts had doorgewerkt. 'Ik heb het gevoel', droeg hij voor, 'dat ik leef en besta in een immens grote waterwereld waarvan ik het einde niet kan zien.' Terlou bedankte de jongen en liep naar het raam om zijn tranen weg te vegen.

Het moment zit aan het eind van de eerste aflevering van Langs de oevers van de Yangtze, het nieuwe reisprogramma van de VPRO, dat zondag van start gaat. Het gaat over China en brengt een nieuw gezicht: Ruben Terlou, een 30-jarige fotograaf en arts, die vloeiend Mandarijn spreekt en ook nog eens het empathische vermogen heeft om de stugge, afstandelijke Chinezen openlijk te laten praten over hun gevoelens, angsten en dromen.

Ruben Terlou: 'Ik leer heel makkelijk.'Beeld Aurelie Geurts

Al zou Terlou daar zelf meteen aan toevoegen: de Chinezen zijn helemaal niet afstandelijk, het zijn mensen met gewone problemen, ze lachen en huilen. Die misvatting over China probeert Terlou te ontkrachten in de zesdelige serie, waarin hij van Shanghai over de rivier de Yangtze naar het binnenland reist om wat hij tegenkomt te fotograferen en gewone Chinezen over hun land te laten vertellen.

'In dat dagboekfragment herkende ik de tragiek van China', zegt Terlou tijdens een gesprek in Amsterdam. 'Dat gigantische land, met zo ongelooflijk veel mensen, die het allemaal willen maken en van wie enorm veel verwacht wordt door hun ouders en de maatschappij. Zo'n jongen die daar bijna aan ten onder gaat en er ook de schoonheid van inziet, dat raakt me. In zijn verhaal zat lijden maar ook moed. Je voelde dat er meer onder zat dan hij eigenlijk durfde te zeggen. Ik had zo'n verhaal totaal niet verwacht.'

Expositie in Groningen

Vanaf 1 april is er een tentoonstelling van het werk van fotograaf Ruben Terlou te zien in galerie Noorderlicht in Groningen. Voor meer foto's en verhalen van Terlous reis over de rivier de Yangtze is er de website vpro.nl/china. Daarop verschijnen items en interviews die niet op tv worden uitgezonden en is meer info te vinden over China en de makers. Op een interactief kaartje kun je de reis over de rivier volgen.

Dat is tv.

'Zeker, dat vond de regisseur ook. Die vond het te gek dat ik ging huilen. Ik vond het juist lastig, ik zat er helemaal niet op te wachten.'

Je voelde je er een beetje vies bij.

'Ja, het was niet bedoeling dat dit een ontroerend tv-moment opleverde.'

Ben je bang voor effectbejag?

'Nu niet, want dit was eerlijk. Niet gespeeld. Als ik het terugzie, raakt het me nog. Het fragment staat voor een cultuur die ik herken in China. In de serie gaan we langs bij kinderen op een internaat waar ze acrobatiek leren. Er zaten meisjes van 6 jaar die zeiden: dit is wat ik wil doen: beroemd worden en op tv komen en me ontwikkelen, zodat ik geld verdien en voor mijn familie kan zorgen en een groter huis voor ze kan kopen. Dat is hun droom! Die jongen denkt ook zo. Chinezen hebben een groot plichtsbesef.'

Op zijn 19de begon Terlous fascinatie voor China. Eindelijk klaar met de middelbare school wist hij twee dingen zeker: hij wilde de wereld zien en zeker niet studeren. Bij hem thuis in Utrecht lag een koffietafelboek van Yann Layma met foto's van volkeren. Terlou had een romantisch beeld van China gekregen, juist omdat hij er zo weinig van afwist. Des te meer te ontdekken dus, redeneerde hij. Hij verhuisde naar Kunming, een provinciehoofdstad diep in het binnenland, waar de mensen nauwelijks Engels spreken, want zo zou hij snel Chinees leren. En hij zou fotograaf worden.

Een kleine twee jaar later keerde hij gedesillusioneerd terug. Hij had Mandarijn geleerd, hondenvlees en varkensoren gegeten en mooie foto's gemaakt in afgelegen gebieden. Maar hij was niet geslaagd in zijn doel om een bestaan als fotograaf op te bouwen. Een nederlaag, vond hij, al zagen anderen dat helemaal niet zo.

Dan toch maar studeren, was de conclusie, en hij schreef zich in voor geneeskunde. Hoewel hij het eerste jaar interessant vond, realiseerde hij zich al snel dat een leven in een ziekenhuis niets voor hem was, hij kreeg steeds meer weerstand tegen zijn studie. Elke zomer en elke winter maakte Terlou lange reizen, waaronder vier keer naar Afghanistan, waar hij het alledaagse leven tijdens de oorlog vastlegde. De foto's leverden hem in 2008 en 2009 de eerste, tweede en derde prijs op in verschillende categorieën van de Zilveren Camera.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Beeld Ruben Terlou

Doodsangsten stond hij uit in Afghanistan. Hij werd bijna gekidnapt en maakte een bomaanslag mee op de Indiase ambassade, op 150 meter van zijn hotel. En op de dag van de verkiezingen in 2009 in Kabul belandde hij vlak bij een vuurgevecht tussen de Taliban en de politie. Vanaf het dak van een naburig huis keken ze toe hoe twee Talibanstrijders zich opbliezen bij een militaire basis. De Amerikaanse journaliste met wie hij was werd opgepakt door de politie omdat er geen negatieve pers mocht verschijnen rond de verkiezingen. Terlou wist haar los te krijgen en ze ontkwam, maar toen werd hij zelf gearresteerd. Agenten gooiden hem hardhandig op de grond en zijn camera ook. Met zijn rug in het zand kreeg hij de loop van een AK-47 in zijn gezicht.

Terugkeren in Nederland was altijd fijn na zo'n reis, maar het duurde nooit lang totdat Terlou zich ging vervelen. Ook voor zijn studie ging hij naar het buitenland. Via de bekende neurobioloog Dick Swaab regelde hij een stage in China. Swaab is weer bevriend met Paul Beek, creatief directeur van productiehuis De Haaien en de man ook die Jelle Brandt Corstius als presentator ontdekte en zijn eerste twee programma's produceerde.

Beek wilde al jaren een serie over China maken. Dan moet je met Ruben Terlou praten, had Swaab gezegd. Dat gebeurde, Terlou ging op gesprek en mocht een screentest doen. Die bestond eruit dat hij werd gefilmd terwijl hij les kreeg van een Chinese kungfuleraar in Amsterdam-Oost. Hoewel Terlou al vier jaar geen Chinees meer had gesproken, ging de screentest goed: hij mocht de serie gaan maken. Intussen studeerde hij ook nog cum laude af.

Hoe kan dat, als je zo veel weerstand tegen die studie had?

'Omdat ik het goed kan. Ik kan makkelijk leren.'

Vinden mensen jou een zondagskind?

'Soms, ja. Ik werk ook echt hard. Ik heb heel fanatiek Chinees gestudeerd, soms zestien uur op een dag. Ik droomde in het Chinees. Bezeten was ik. Als je die taal wilt leren, moet dat. Zo leerde ik studeren en stampen. Dat kwam van pas bij medicijnen. Dat is ook blokken. Heel intensief.'

Heb je nog training gehad als tv-maker?

'Nooit. Ik was er zelf ook een beetje verbaasd over. De eerste ochtend dat we gingen draaien in China, dacht ik: wat moet ik nou doen? Regisseur Maaik Krijgsman probeerde me vertrouwen te geven en zei: gewoon jezelf zijn. Dat was de tip! Als ik terugkijk naar het eerste materiaal, denk ik ook dat je kunt zien dat ik het een beetje lastig vond.'

In interviews met Chinezen kom je naturel over.

'De stukjes waarin ik als presentator tegen de camera praat, vond ik moeilijker. Praten met mensen hoef ik niet te leren. Als fotograaf deed ik niets anders: in korte tijd vertrouwen van onbekende mensen winnen in lastige situaties.'

In hoeverre is de serie voorgeproduceerd? Het lijkt allemaal op de bonnefooi te gaan.

'Er is zeker geresearcht, want je moet een plan inleveren bij de autoriteiten om toestemming te krijgen om te filmen: wie ga je ontmoeten op welke dag? En er liep constant iemand mee van de regering. Een dame in een roze jasje, die niet in beeld wilde. Ik vond het lastig te bepalen waar de grens lag. Soms liep ons plan anders, was een verhaal niet goed of kwamen we een andere interessante spreker tegen en moesten we improviseren. In het begin liep die dame altijd mee. Daarna bleef ze gewoon slapen in de auto. Het maakte haar niet meer zoveel uit. Ze heeft nooit ingegrepen. Blijkbaar ga ik niet ver genoeg, dacht ik. Maar de Chinezen passen ook veel zelfcensuur toe. Soms maakte ik eerst een praatje met ze en waren ze erg openhartig. Zodra de camera erbij kwam, hielden ze hun mond en liepen weg. Media worden er geassocieerd met staatscontrole. Er is geen vrije pers. En ik wilde hen ook niet in gevaar brengen, natuurlijk.'

Beeld Ruben Terlou

Krijg je het hele verhaal? Of spelen ze mooi weer?

'Dat heb je door als ze dat doen, want dat worden erg ongeloofwaardige verhalen. In de derde en vierde aflevering hebben we een paar voorbeelden. Dan zie je ook dat ik daar ontzettend geïrriteerd van raak. We vroegen ons ook vaak af: wat is ingefluisterd? Wij hadden een lijst namen van interviewkandidaten opgegeven bij de regering. Heeft het regime contact opgenomen met hen? Dat zit er dik in. Er was een milieuactivist die we zouden ontmoeten, maar hij belde vlak van tevoren af met een rotsmoes. Dat moet de lokale regering zijn, die hem onder druk heeft gezet. Ook dat is China.'

Langs de oevers van de Yangtze, vanaf 7/2, 20.15 uur, NPO2.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden