'We vroegen ons vaak af of er wel een piloot aan boord was'

Dertig jaar keek de correspondent mee in het Vaticaan. Bij zijn eigen afscheid zag hij de paus geschiedenis schrijven door af te treden. 'Deze stap kan een kettingreactie teweegbrengen.'

VAN ONZE VERSLAGGEVER HENK MÜLLER

A rgwanend, zonder politiek inzicht en vooral weinig daadkrachtig, zo kan de vertrek kende paus volgens voormalig Vaticaan-correspondent John Thavis het best worden beschreven. Dat laatste is zijn achilleshiel gebleken, daardoor is onder deze paus het aantal schandalen sterk toegenomen. Hierbij was een glansrol weggelegd voor Italiaanse kardinalen en bisschoppen, die hun Renaissance-voorgangers wat intriges betreft alle eer aandeden.

Thavis was bijna dertig jaar correspondent voor de Catholic News Service. In De Vaticaandagboeken (uitgeverij Bert Bakker), dat deze week verscheen, beschrijft hij de chaos die er heerst: de onderlinge oorlogen, de afgunst, de (seks)schandalen en de corruptie. Om wat voor triviale zaken het soms gaat, blijkt uit de inzet waarmee een Amerikaanse kardinaal een parkeerplek nabij de Sint Pieter nastreefde. Rücksichtslos liet hij graven in de catacomben onder Vaticaanstad schenden om zijn parkeergarage mogelijk te maken.

Thavis denkt dat de combinatie van slechte gezondheid en een wassende stroom van geruchten over corruptie en schandalen heeft geleid tot het terugtreden van Benedictus XVI. Dat besluit is historisch te noemen, net zoals het volgens Thavis nauwelijks is voorgekomen dat een paus in de eerste plaats theoloog en geestelijke was.

Pausen waren eeuwenlang vooral politici; kerkvorsten die in voortdurende concurrentiestrijd waren verwikkeld met andere vorsten. Daarbij waren zelfs bondgenootschappen met moslims, de Ottomanen en zeeroverstaten in Noord-Afrika gebruikelijk. Pas eind 19de eeuw werden pausen in de eerste plaats geestelijk leiders. Benedictus XVI was daarvan het voorlopig hoogtepunt. Tijdens alle schandalen verkoos hij stil gebed boven het als een koning tot de orde roepen van zijn prinsen.

Thavis zegt dat het lastig is de paus te typeren: 'Toen hij hoofd van de Congregatie voor de Geloofsleer was, noemden we hem de Panzerkardinal. Nadat hij paus was geworden, vertelde hij een medewerker dat het eenvoudig is de leer te onderwijzen, maar wat anders om een miljard mensen te helpen naar die leer te leven.'

Toen Ratzinger als paus begon, dacht Thavis aan de bijnaam 'Benedictus de Stoutmoedige': er was voorspeld dat deze paus de liturgie snel traditioneler zou willen maken. Een contrarevolutie bleef uit. Ook keek hij wel uit zijn vingers aan de Curie te branden. Telkens als hij een vernieuwing of hervorming wilde doorvoeren, fluisterden medewerkers in zijn oor: 'Maar Uwe Heiligheid, dat kan helemaal niet.'

Even viel de bijnaam 'kruisvaarder'. Thavis:'In een rede in het Duitse Regensburg viel de paus indirect de islam aan en hekelde hij de jihad. Zijn kritiek op de islam was ongehoord en eindelijk beet de paus eens van zich af. Maar tijdens een bezoek in Turkije hoorde ik hem alweer zeggen dat het bij Europa hoorde, terwijl hij een jaar voor zijn verkiezing had gezegd dat Turkije een ander continent was, in contrast met Europa.'

Ook imago's als 'zachtmoedige' of 'groene' paus hielden geen stand. Hij bleek helemaal geen kat te hebben gehad, zoals werd beweerd. En het 'klimaatwoud' dat de broeikasemissies van het Vaticaan moest neutraliseren, kwam er nooit.

Benedictus XVI was volgens Thavis een intelligente, maar zwakke paus. 'We vroegen ons vaak af of er wel een piloot aan boord van het vliegtuig was. Dat heb je in het Vaticaan echt nodig, anders gaat iedereen zijn eigen gang. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, is het Vaticaan niet strak georganiseerd. Het bestaat uit talrijke eilandjes die van elkaar niet weten en niet willen weten wat ze doen. Er is een verbluffende vrijheid van handelen, en dus om flaters te slaan.'

Benedictus XVI is door zijn eigen mensen in de steek gelaten, vindt Thavis. 'De kardinalen die nu naar Rome komen voor het conclaaf, hebben dat gezien. Ze zullen er naar mijn verwachting hun conclusies aan verbinden. Vooral Italiaanse geestelijken hebben zich onmogelijk gemaakt. Het zou een wonder zijn als de nieuwe paus een Italiaan wordt.'

Door voortijdig te vertrekken, heeft deze paus de regels van het spel veranderd. Dat biedt volgens Thavis nieuwe kansen aan de kardinalen om ook van de gebaande paden af te wijken. 'Deze stap kan een kettingreactie op gang brengen. Een nieuwe paus moét schoon schip maken. Kan dat? Ja, dat kan. Een absolute monarch als de paus heeft de macht zijn monarchie grondig te hervormen.'

Als katholiek hoopt Thavis dat de nieuwe paus dat zal doen, als Vaticaankenner is hij sceptisch. 'Het probleem is dat de laatste decennia het hele kerkbestuur conservatiever is geworden. Kardinalen die vroeger als behoudend werden gezien, worden nu als gematigd beschouwd. Ook Johannes Paulus II zou nu te vooruitstrevend worden bevonden.'

Eén ding is volgens hem zeker: alle kardinalen zijn het erover eens dat aan de onderlinge strijd in het Vaticaan een einde moet komen, wil Rome een geloofwaardige rol blijven spelen. Thavis hoopt op meer: 'Behalve het invoeren van een bestuursapparaat nieuwe stijl moet het celibaat worden afgeschaft, moet homoseksualiteit niet langer als fout in de schepping worden gezien en moet vooral voor het 'volk Gods', de gelovigen zelf, een veel grotere rol zijn weggelegd.'

Donderdag vertrok de paus uit het Vaticaan, maar als kardinaal Joseph Ratzinger keert hij er terug. Hij gaat wonen in het voormalige klooster Mater Ecclesiae, een okerkleurig gebouw van 450 vierkante meter en met twaalf kamers in de tuinen van het Vaticaan. De paus is vanaf vandaag weg uit het Vaticaan, maar toch ook weer niet. Thavis vindt dat een ongelukkige gang van zaken: 'Ratzinger wordt zo een soort schaduwpaus. Hij blijft over de schouder van een nieuwe paus meekijken.'

Naast hun overleg in formele vergaderingen, die maandag beginnen, doen de kardinalen vanaf vandaag informeel zaken in eethuisjes in Vaticaanstad. Ze zullen zich afvragen of ze weer zo'n vrome paus willen, wat voor stijl van leidinggeven vereist is en of hij uit de derde wereld moet komen.

Ook de stemming zelf is een agendapunt. Thavis: 'In de kachel in de Sixtijnse Kapel worden tijdens het conclaaf de stembriefjes verbrand. Is er zwarte rook, dan moeten ze doorstemmen. Bij witte rook zijn ze er uit. Wat de kardinalen in ieder geval willen vermijden, is dat ze half stikkend de zaal moeten verlaten. Dat gebeurde in 1978, toen benedenwaartse trek de zwarte rookwolken weer de kapel inblies. Inmiddels is er een nieuwe kachel, maar die werkte de vorige keer niet goed.

'De kardinalen stonden eromheen gebogen en braken zich het hoofd over het juiste moment van ontsteken en de hoeveelheid toe te voeren lucht. Waren de twee koperen afvoerkanalen niet funest voor de trek? Het was alsof ze discussieerden over hoe de barbecue aan te houden. Net gewone mannen.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden