'We voelen ons niet veilig meer in ons eigen land'

Het is een gezellige bedoening bij het stembureau in Collyhurst, een blanke arbeiderswijk in Manchester. Eindelijk is de grote dag daar: blijft Groot-Brittannië in de Europese Unie of breekt het er mee? In Brussel kijken ze nagelbijtend toe hoe het referendum zal aflopen, hier op straat wordt gelachen en gedold. Sylvia en George McDonald hebben gestemd. Allebei out, zeggen ze vrolijk.

Straatbeeld op de dag van het referendum in Manchester. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Zijn ze niet bang voor de gevolgen, niet bang dat een Brexit de Britten zal schaden en Europa in een crisis zal storten? 'Luister, love', zegt Sylvia, 'we stonden er eerder alleen voor. We overleefden. En ook de EU zal zonder Britten overeind blijven. Mensen zijn overlevers.' Dat geldt ook voor eurocraten en politici. 'Zij zorgen altijd goed voor zichzelf en elkaar.'

De arbeidshuisjes van rood baksteen staan strak in het gelid. In een voortuin heeft een bewoner zijn fel gekleurde, tweedehands sportwagentje geparkeerd. De met veel liefde gepoetste auto glimt in de zon. Niet één maar twee trotse GB-stickers op de achterbumper.

Live Brexit - Eerste prognose uitslag om 23.00 uur

Voor het Groot-Brittannië en de Europese Unie is de dag van de waarheid aangebroken: de Britten gaan naar de stembus om voor of tegen een Brexit te stemmen. Volg het laatste nieuws over het referendum via dit liveblog.

Verlies voor sommige landen

Een van de straten heet de Nobby Stiles Drive, vernoemd naar de bikkelharde speler van Manchester United en het Engelse team uit de jaren zestig. Hij was de schrik van Europa, vooral als hij voor de grap zijn valse voortanden uitdeed en zijn messcherpe snijtanden in de tegenstander leek te willen zetten. Gek genoeg waren het de nonnen die hem vertelden dat hij moest gaan voetballen, vertelt Sylvia. De nonnenschool staat er nog.

Op de hoek van de straat duwt B. P. Winter haar vriendin Pat Harrop voort in een rolstoel. Ook zij hebben hun stem uitgebracht. Een van ons heeft In gestemd, de ander Uit, zegt B.P. Meer wil ze niet kwijt. Ze denkt dat een Brits vertrek een verlies zal zijn voor sommige Europese landen. 'Niemand kan de Duitsers vertrouwen.' Pat tikt haar pardoes op de vingers, driftig zwaaiend met haar stok. 'Je mag zoiets niet zeggen.'

Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Niet meer veilig

De twee vrouwen hebben lol met de McDonalds. Ons kent ons hier. B.P laadt Pat in haar oude Vauxhall en rijdt weg. Sylvia: 'Oh, wilden ze niet zeggen wie In en wie Uit heeft gestemd? Pat moet voor In zijn geweest. '

Vier kiezers in een arbeiderswijk, drie hebben gekozen voor een vertrek uit de EU. Behalve de 71-jarige Pat waren ze midden zestig. Pat was drukker, B.P een cateraar, Sylvia bejaardenverzorgster en George een explosievenexpert die hielp veilig gebouwen op te blazen. Voor Sylvia en George is de immigratie een grote kwestie. 'We zijn geen racisten, maar we voelen ons niet veilig meer in ons eigen land. We moeten weer grip krijgen op onze eigen grenzen.'

Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

'Moment of destiny'

Sylvia denkt overigens dat het Blijf-kamp zal winnen. Toch wilde ze haar stem laten horen. 'Ik heb vandaag het gevoel dat deze verkiezingsdag veel belangrijker is dan normaal.' Kiezers in andere wijken zeggen hetzelfde.

De Financial Times spreekt van een 'moment of destiny', een dag waarop volgens de krant 46 miljoen kiesgerechtigde Britten de toekomst zullen bepalen van Groot-Brittannië, Europa en het hele Westen. Voor Manchester is een hoofdrol weggelegd als plek waar de uitslag bekend wordt gemaakt. Naar verwacht vrijdagochtend vroeg. De stad weet alle ogen op zich gericht, maar donderdag heerst er rust in Piccadilly Gardens, het plein in het centrum. Is het de Engelse onverstoorbaarheid, of houdt iedereen de adem in?

'Afschuwelijk, afschuwelijk', zegt Leslie Fletcher, een 73-jarige wiskundige op de vraag wat het zou betekenen als het Uit-kamp het referendum wint. 'Groot-Brittannië zou het voorbeeld kunnen worden voor extreemrechtse bewegingen in andere landen.' En wat dan? 'God mag het weten. Zeer beangstigend.' Fletcher deelt folders uit namens het Blijf-kamp. Hij meent dat de EU beter in staat is om Facebook, Apple en Google hun belastingen te laten betalen. 'De Britse regering is in haar eentje niet opgewassen tegen zulke multinationale boekaniers.'

Evidente risico's

Premier David Cameron nam een gok met het uitschrijven van het referendum. De risico's zijn evident. Er heerst al veel wanorde in de wereld, een Britse breuk met de EU kan die nog groter maken. 'Nationalistische partijen elders krijgen de wind mee en dat kan Europa destabiliseren', zegt ook Dave Smith, een 53-jarige IT-consultant. Iedereen heeft dan ook het gevoel dat ze als kiezers betrokken zijn bij een historische gebeurtenis, die kan leiden tot een onomkeerbare stap: een Brits vertrek uit de EU met alle onzekere gevolgen van dien.

Tegelijkertijd is het ook de democratie op haar best. Het referendum brengt veel kiezers ertoe zich te verdiepen in alle aspecten van de Europese integratie. En dan kan het zomaar gebeuren dat van drie gepensioneerde mannen op een bankje er eentje ineens begint over de Fransman Jean Monnet, grondlegger van de EU. 'Hij wilde een Europese federale staat gedomineerd door Duitsland en Frankrijk.', zegt Paul Newton (69). Hij komt met zijn twee kameraden uit Bolton, een voorstad van Manchester, waar bijna iedereen tegen de EU is. Ook deze mannen, oud-arbeiders, twee Labour-stemmers en een Tory.

'Als het hart van het hoofd wint, wordt het een Brexit'

Terwijl de Britten vandaag beslissen of ze bij de Europese Unie blijven, houdt Brussel de adem in. 'Het gaat tussen het hart en het hoofd', zegt Europarlementariër Peter van Dalen (ChristenUnie-SGP) van de fractie Europese Conservatieven en Hervormers. En het hart, dat is de Brexit. Lees hier het interview. (+)

De dag van het referendum in Manchester. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Een verdeeld Engeland

Een van hen is mijnwerkerszoon, een ander legde naar zijn zeggen als technicus genoeg buizen om naar de maan te kunnen reizen en weer terug. Zij zijn een dagje uit in Manchester, rusten uit aan de kade van een van die oude kanalen waarmee een paar eeuwen geleden in Engeland de Industriële Revolutie begon. Aan de overkant staat een gewezen cotton mill. Ze pretenderen niks, maar hebben de naam van Monnet paraat. Dat krijg je als je niet bang bent voor democratie en het volk om zijn mening durft te vragen.

Daar staat tegenover dat het referendum grote verdeeldheid heeft gezaaid in het land. Het spleet politieke partijen, vrienden en familieleden, constateert de Manchester Evening News. Er waren halve waarheden, hele leugens en bangmakerij. Over en weer. De regering voorspelde verlies aan inkomen en banen als gevolg van een vertrek uit de EU. Zij schuwde de overdrijving niet. Het Uit-kamp maakte een grote kwestie van de immigratie en schuwde het inspelen op xenofobe sentimenten niet.

Wonden zijn geslagen. Zullen die te helen zijn? Michael Codrington, een 47-jarige marketingmanager, is zoon van een Jamaicaanse vader en een Engelse moeder. Hij gelooft in immigratie. 'Het is goed voor een land als de genenpoel groot is. Hoe meer genen worden gemixt, hoe meer dingen en ideeën bij elkaar komen, hoe sterker een samenleving wordt. Een kleine genenpoel leidt alleen maar tot inteelt, maakt je zwakker.' Toch gelooft hij niet dat de anti-immigratiecampagne lang zal doorzieken. Hij wijst op de imperiale erfenis van Groot-Brittannië. 'We zijn altijd een smeltkroes geweest. Blanke bazen kiezen altijd de beste, ook als hij gekleurd is.'

Zij zijn het verleden, ik ben de toekomst

En gas geeft hij, vanuit zijn witte Mitsubishi-SUV klinkt rapmuziek. Hij twijfelde lang over een stem voor Uit, maar het werd In, net als bij veel andere inwoners van de Moss Side, een arbeiderswijk die behoorlijk verkleurd is en waar veel studenten wonen. Op deze ochtend stemt bijna iedereen voor de EU, in tegenstelling tot de blanke arbeiderswijk Collyhurst.

Het is een inmiddels bekend patroon in de westerse wereld. Het is grofweg jong versus oud, stad versus platteland, hoog- versus laagopgeleid, vrouwen tegen mannen. 'Ik ben European. De oude generaties willen hun land terug, hun land uit de jaren vijftig', zegt Kathryn O'Leary, een 34-jarige boekhouder. Het klinkt bijna smalend: zij zijn het verleden, ik ben de toekomst. Alleen: de ouderen, de euroscceptici, zij die de daling van hun levenstandaard vrezen, zij die zich keren tegen experts en de elite, zij die bang zijn een minderheid te worden in eigen land - zij lossen niet zomaar in het niets op. Ook als ze het Brexit-referendum mochten verliezen, zijn ze met meer dan twintig miljoen', zegt Tom Moon, een jonge bankier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden