'We vinden het prettig om gelijk te krijgen en dat beïnvloedt het denkproces'

Esther Gerritsen.

In Trouw las ik deze week dat wetenschapsfilosofen Herman de Regt en Hans Dooremalen vinden dat er psychologie-onderwijs nodig is op de middelbare school. Om ons allen meer inzicht bij te brengen in veelgemaakte denkfouten. De Regt zegt dat veel oordelen tot stand komen via slordig denkwerk.

'We hebben last van vooroordelen die ons in de richting duwen van conclusies die overtuigend lijken, maar nauwelijks gestut worden door argumenten.' De bekendste valkuil schijnt de neiging te zijn om bevestiging te zoeken. 'We vinden het prettig om gelijk te krijgen en dat beïnvloedt het denkproces. Dus éérst is er een standpunt en vervolgens begint de zoektocht naar informatie die daarmee in overeenstemming is.'

Ja, dacht ik, inderdaad! Want dat bevestigde precies wat ik ook vaak denk; we zoeken alleen maar naar ons eigen gelijk. Meteen moest ik nu natuurlijk gaan twijfelen of dit wel klopte, omdat ik inderdaad weer zo blij werd omdat ik gelijk kreeg.

In mijn favoriete boek over psychopaten Gewetenloos, de wereld van de psychopaat van Robert D. Hare staat een prachtig voorbeeld van ons verlangen naar bevestiging en hoe blind het ons maakt. Forensisch psycholoog J. Reid Meloy vertelt hoe hij bij een sollicitatiegesprek onder de indruk raakte van de geweldige kwaliteiten van een sollicitant, wiens hele cv uiteindelijk gelogen bleek te zijn. Het was een heerlijk gesprek en hij kon er niet over uit hoe slim de sollicitant was. Soms liet hij een zin vallen die de psycholoog zo verbaasde dat hij dacht: 'Deze vent is werkelijk briljant. Hoe krijg ik hem zover dat hij deze baan wil?' Het duurde een hele tijd voor hij doorkreeg dat de man tegenover hem gewoon citeerde uit artikelen die hij zelf geschreven had. En hij moest beschaamd erkennen dat hij geïmponeerd was geweest door zijn eigen briljantheid. En dat is dan nog de ervaring van een ervaren psycholoog. Met een slimme, wellicht psychopathische zwendelaar tegenover zich, dat dan weer wel. Ikzelf moet toegeven dat ik nog veel gemakkelijker te bedriegen ben. Ik heb op een verjaardagsfeestje eens een uur lang met een demente vrouw gepraat die op alles wat ik zei zo empathisch en bevestigend reageerde: 'O ja, ja, inderdaad, jazeker', dat ik daarna tegen haar kleindochter zei dat zij een hele slimme oma had. Die kleindochter barstte in lachen uit, want oma had geen flauw benul waar we over hadden gesproken maar bevestigende geluiden maken kon ze als de beste.

Deze voorbeelden zeggen misschien wel helemaal niets. Ik haal ze aan om te bevestigen wat ik al denk: dat wij allemaal verlangen naar bevestiging van onze eigen denkbeelden. Het schijnt leerzamer te zijn om op zoek te gaan naar tegenvoorbeelden van je eigen overtuigingen. Ik moet dus op zoek naar anekdotes van mensen die dolgraag worden tegengesproken en vrolijk hun ongelijk accepteren.

Ik herinner me heel goed de keren dat ik mijn eigen oordeel over een medemens moest herzien en hoe me dat prettig ontregelde. Het is immers fijn dat niet alles voorspelbaar is, het zou het leven maar saai maken. Deze ervaringen spelen zich altijd af in de privésfeer, aan mijn keukentafel, en dan kan ik hartelijk lachen om mijn eigen kortzichtigheid. Publiekelijk zie ik zoiets zelden. Want ongelijk hebben is beschamend. Jammer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden