We staan op een tweesprong

De wereldhandel stort ineen en protectionisme steekt wereldwijd de kop op...

Nul dollar. Dat is momenteel het laagste tarief voor het verschepen van een container met speelgoed, televisies, landbouwmachines of andere spullen van Zuid-China naar Europa. Alleen de brandstof en afhandelingskosten hoeft een exporteur nog te betalen. Anderhalf jaar geleden moest hij minstens 1.400 dollar overmaken om een schaars plekje op een containerschip te bemachtigen. Maar sinds de kredietcrisis de wereldeconomie in haar greep heeft, varen halflege schepen over de wereldzeeën. Geregeld kan een container gratis mee.

‘Als de G20 slechts één ding moest bewerkstelligen, dan was dat het revitaliseren van de wereldhandel’, zegt Paul de Grauwe, invloedrijk hoogleraar internationale economie te Leuven en columnist van de Financial Times.

Mondialisering, het vrijelijk verhandelen van goederen en diensten over landsgrenzen en bron van ongekende wereldwijde welvaartsgroei, staat op het spel. Heeft de G20, afgelopen donderdag in Londen bijeen, de internationale handel weten vlot te trekken?

Eerst de feiten. De terugval van de wereldhandel is dramatisch – de grootste sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Volgens de Wereldhandelsorganisatie (WTO) slinkt de internationale handel dit jaar met 9 procent. Dit is de eerste afname sinds 1982. De omslag is even abrupt als groot: de afgelopen vijftien jaar nam de internationale handel juist toe met circa 6 procent per jaar.

De daling heeft meerdere oorzaken. Ten eerste keldert wereldwijd de vraag naar auto’s, kleding en fabrieksmachines. Consumenten houden de hand op de knip, bedrijven kunnen of durven niet te investeren waardoor lege containers op de kade blijven staan.

Voorheen was er altijd wel een werelddeel dat niet in een recessie verkeerde en de terugvallende vraag van andere handelsblokken temperde of compenseerde. Nu is dat niet zo. Niemand ontkomt aan deze wereldwijde recessie.

Het ineenzijgen van de wereldhandel wordt versterkt door internationale ketens van toeleveranciers. De wereldeconomie is de afgelopen decennia drastisch veranderd. Onze fietsen en iPod’s worden niet meer in één land gemaakt, maar in een global supply chain. De onderdelen voor een iPod kunnen pak ‘m beet in zes landen gemaakt worden om uiteindelijk in een Chinese fabriek in elkaar gezet te worden. Als er minder iPods worden verkocht in Europa of de VS, merken zeven landen dat.

De kredietcrisis laat zich op een directe manier gelden in de wereldhandel. Internationale transacties worden zeer moeizaam gefinancierd. ‘Dat heeft een verlammend effect op de wereldhandel’, zegt Peter Van den Bossche, hoogleraar internationaal handelsrecht in Maastricht.

Wanneer een Nederlandse importeur schoenen koopt bij een fabriek in Vietnam, ontstaat de vraag op welk moment moet worden betaald. Is dat wanneer schoenen de fabriek verlaten? Of op het moment dat ze op de kade in Rotterdam staan en de lading te controleren is? Een Nederlandse en een Vietnamese bank maken daarover afspraken of ze staan garant voor de deal. Een bank kan ook de transactie vooraf financieren of een verzekeraar staat borg voor wanbetalers. Van den Bossche: ‘Maar sinds de kredietcrisis doen banken en verzekeraars dat nauwelijks meer. Ze vertrouwen elkaar niet meer of hebben het geld gewoon niet.’ Naar schatting heeft 90 procent van de wereldhandel met deze problemen te maken.

Bovendien nemen regeringen wereldwijd maatregelen om hun eigen economie te beschermen ten koste van buitenlandse. Topman Verwaayen zegt dat zijn bedrijf protectionisme aan den lijve ondervindt. ‘Regelmatig horen we bij aanbestedingsprocedures dat lokale producenten de voorkeur genieten. Niet altijd en niet overal, maar beduidend meer dan de afgelopen jaren. Vreselijk. Protectionisme is een vergif: het sluipt langzaam een economie in en het kan een dodelijke afloop hebben.’

De jaren dertig zijn het doembeeld. Als antwoord op de moeder aller crises wierpen landen onneembare tariefmuren voor buitenlandse producten op. De wereldhandelstond zo goed als stil.

Ook hoogleraar Van den Bossche, voormalig adviseur inzake handelsconflicten bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO), ziet protectionisme wereldwijd opduiken. ‘Niet het jarendertigprotectionisme, maar nieuwe varianten die niet minder gevaarlijk zijn.’

Protectionisme komt in soorten en maten. Tariefmuren zijn de oudste en bekendste variant. Tegenwoordig kiezen overheden voor subtielere wapens. Producteisen worden onredelijk aangescherpt, exportsubsidies verhoogd, banken krijgen geld toegestopt, politici roepen op de vakantie in eigen land te vieren – elke maatregel is ten faveure van de eigen economie, en dus ten nadele van buitenlandse.

‘Hedendaags protectionisme is sluipend en sluimerend’, zegt Van Bossche. ‘Het is moeilijk er de vinger op te leggen en dat maakt het verraderlijk. Ouderwetse tariefmuren zijn eenduidig en er bestaat duidelijke jurisprudentie over. Het zal nog jaren duren voor de recente handelsrestricties zijn teruggedraaid.’

Wat is het antwoord van de G20 op de krimpende internationale handel, de motor van de wereldeconomie? En is dat afdoende?

Ten eerste krijgt het Internationaal Monetair Fonds (IMF) 750 miljard dollar extra in kas. Het kan daarmee noodlijdende landen behoeden voor een faillissement.

Ben Verwaayen, bestuursvoorzitter van Alcatel Lucent, een van ’s werelds grootste telecommunicatiebedrijven: ‘Heel verstandig. Het IMF kan zo rust en stabiliteit bevorderen. Bovendien zijn de afzetmarkten in deze landen ook van belang voor Westerse bedrijven. Van dit besluit wordt iedereen beter.’

Daarnaast is de G20 overeengekomen om 250 miljard dollar vrij te maken voor garanties voor handelskredieten. Hoogleraar Van den Bossche is niet onder de indruk. ‘De noden zijn veel groter. En als je het communiqué goed leest, blijkt slechts 25 miljard nieuw geld te zijn. Het is goed dat de G20 dit probleem benoemd, maar de oplossing stelt teleur.’

In totaal spendeert de G20 naar eigen zeggen ruim een biljoen dollar om de wereldeconomie te stimuleren. ‘Veel te weinig’, zegt De Grauwe. ‘Vraaguitval is de belangrijkste oorzaak van de malaise in de wereldhandel. 1.100 miljard dollar is een oogstrelend bedrag, maar nadere beschouwing leert dat het voornamelijk gaat om reeds toegezegd geld.

Het nieuwe geld bestaat uit vrijblijvende toezeggingen. Maar zelfs als dat biljoen vrijkomt, is het te weinig om de vraaguitval op te vangen. Overheden moeten veel voortvarender de beurs trekken. Het gevaar van een te grote staatsschuld is niets vergeleken bij het gevaar van een totaal ineenstortende wereldhandel.’

In het communiqué van de G20 werden heel wat fraaie woorden besteed aan hun belofte protectionisme te bezweren. Net als op de vorige top, in november. Desalniettemin heeft de Wereldbank sindsdien 47 protectionistische maatregelen bespeurd. Onder de daders bevinden zich maar liefst 17 van de G20-landen.

Nemen de wereldleiders hun beloften ditmaal serieus?

De lakmoesproef is het bezegelen van de Doha-ronde. Deze onderhandelingsronde van de WTO begon acht jaar geleden en moet nieuwe, juridisch bindende afspraken opleveren over een vrije wereldhandel. In november beloofde de G20 nog in 2008 met een slotakkoord te komen, hetgeen niet gebeurde. Donderdag onderstreepte de G20 wederom het belang van de Doha-ronde – zonder een slotdatum te noemen.

Toch is Verwaayen optimistisch: ‘Het belangrijkste signaal van de G20 is: samen willen we de wereldhandel weer op gang brengen. Het zal niet vanzelf gaan. Maar prijs je gelukkig – zeventig jaar geleden gebeurde het omgekeerde.’

Van den Bossche: ‘Het welslagen van de Doha-ronde zou een enorme stimulans zijn voor de wereldeconomie. Dat effect is niet uit te drukken in geld.’

De Grauwe: ‘We staan op een tweesprong, een kantelmoment in de geschiedenis. Een herhaling van de jaren dertig acht ik minder waarschijnlijk dan het behoud van een open, vrije wereldeconomie. Maar politieke visie en moed zijn een vereiste.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden