'We staan aan de rand van een wereldwijde catastrofe'

Donald Trump belooft zijn aanhang al hun problemen op te lossen. Al weet iedereen dat dat eigenlijk niet kan. Er was nog iemand met die gave: de Wizard of Oz.

Daniel Kehlman: 'vanuit literair perspectief ben je altijd op zoek naar de dubbelzinnigheid en complexiteit in mensen, en daar ontbreekt het Trump aan'. Beeld Getty
Daniel Kehlman: 'vanuit literair perspectief ben je altijd op zoek naar de dubbelzinnigheid en complexiteit in mensen, en daar ontbreekt het Trump aan'.Beeld Getty

Kamer 225 is er een om aan voorbij te lopen. Niet dat de deur ernaartoe doorsnee is; hij is van zwaar eiken met erboven in sierlijke letters 'Dorothy and Lewis B. Cullman Center' - de naam van het instituut dat wetenschappers en schrijvers van over de hele wereld uitnodigt om in alle rust en zonder geldzorgen onderzoek te verrichten. Maar de deur bevindt zich in de New York Public Library, de beroemde bibliotheek aan Fifth Avenue, met zijn imposante leeszaal, lange gangen, duizelingwekkend hoge cassetteplafonds, marmer galore.

In die omgeving lijkt de toegang tot kamer 225 te verschrompelen tot Alice in Wonderland-achtige proporties. Alsof je hem moet mógen vinden.

De deur zit op slot. Er is geen raampje. Er is geen bel. Er is een roffel nodig om de poort naar kennis te openen. Daarachter staat Daniel Kehlmann al klaar, wippend op zijn schoenen. Met hoge stem, in Engels met Duitse tongval: 'Hello, hello, I'm Daniel. Welcome, welcome.'

2,5 miljoen exemplaren

Sinds een week of twee werkt de schrijver hier, als fellow van het Cullman Center. Hij doet onderzoek voor een nieuwe roman, over Frederik de Vijfde, de Winterkoning, wiens kortstondige heerschappij in 1619 zouden leiden tot de Dertigjarige Oorlog.

De bibliotheek, het Cullman Center, zijn kamer - het is een drietrapsraket weg uit het rumoer van de stad, de ruis van het dagelijks leven. Maar dat maakt Daniel Kehlmann (41) nog geen studiekamerintellectueel met een klein publiek. Sinds hij op 22-jarige leeftijd debuteerde, als student nog, bouwde hij de reputatie op van een schrijver met een even mooie stijl als geestige pen - dat laatste was lange tijd een schaars goed onder Duitse schrijvers. Van zijn roman Die Vermessung der Welt uit 2005 Nederlandse titel: Het meten van de wereld), over twee 19de-eeuwse wetenschappers, werden alleen al in Duitsland zo'n 2,5 miljoen exemplaren verkocht. Het is het bestverkochte Duits-talige boek sinds Patrick Süskinds Das Parfum (1985).

Of neem het onderwerp voor de 34ste Van der Leeuwlezing die hij 4 november zal uitspreken. Hadden zijn voorgangers het over 'Europa en nationalisme' of 'Markt en moraal', Kehlmann gaat het in de Groningse Martinikerk hebben over de filmklassieker The Wizard of Oz.

Onbewogen gezicht, twinkelende ogen: 'Het is beter getimed dan je denkt.'

Het titelpersonage uit The Wizard of Oz lijkt sprekend op Donald Trump, zal Kehlmann in Groningen betogen. Ga maar na: de tovenaar die in het beloofde land van Oz de scepter zwaait, is een populist die opzichtige leugens verkoopt, een demagoog die louter een projectie blijkt te zijn. Zijn volk - of kiezers als je wilt - verlangt van hem dat hij al hun problemen oplost; hoofdpersoon Dorothy verwacht dat hij haar de weg terug naar huis zal wijzen, terug naar een zorgeloos, veilig verleden. De Vogelverschrikker hoopt op hersens, de Tin-Man op een hart, de Leeuw op moed.

'Hersenloze, harteloze, laffe mensen - Hillary Clinton mocht dat niet zeggen over de Trump-aanhangers', zegt Kehlmann. 'Maar ik kan dat wel doen.'

Hij zag The Wizard als kind geregeld ('Ik had hem op VHS. Ik ben nog van de generatie die met een beetje geluk drie of vier films op videoband had, die je dan eindeloos bekeek.') Maar toen hij de film onlangs opnieuw zag met zijn 7-jarige zoon, was hij toch verbaasd 'hoe krankzinnig die film eigenlijk is'.

'Hij heeft die intense vreemde kleuren, er wordt op een merkwaardige manier in overgeacteerd - het is hallucinerend en nachtmerrieachtig. En natuurlijk voel je aan die film dat hij is opgenomen in 1939, toen de mensheid aan de rand van de afgrond stond. Het is een uiterst goedgehumeurde film, maar ook een met duistere onderstromen die wijzen op de catastrofe die de wereld zou gaan teisteren.'

'Trump daarentegen lijkt een lege huls, zonder kern (...) Ik denk dat het bestaat: personen niet volledig voltooid zijn als mens. Ik wil de gelijkenis niet uitvergroten, maar Hitler was ook zo'n geval.' Beeld Martyn F. Overweel
'Trump daarentegen lijkt een lege huls, zonder kern (...) Ik denk dat het bestaat: personen niet volledig voltooid zijn als mens. Ik wil de gelijkenis niet uitvergroten, maar Hitler was ook zo'n geval.'Beeld Martyn F. Overweel

Wereldwijde catastrofe

De Tweede Wereldoorlog, Hitler, nazi-Duitsland - het zal allemaal voorbijkomen in zijn lezing-met-lichtbeelden. 'Maar het is lastig te ontkennen dat mijn toespraak vier dagen voor de Amerikaanse verkiezing plaatsvindt', zegt Kehlmann. 'En dat we mogelijk opnieuw aan de rand van een wereldwijde catastrofe staan.'

In gesprekken met liberale New Yorkers over Trump merkte hij hoe achteloos zij in de verkiezingen staan. Kehlmann: 'Ze roepen: Trump kan met geen mogelijkheid winnen! Omdat ze het zich niet kunnen voorstellen, denken ze dat het niet kan gebeuren...' Droogjes: 'Als wij Duitsers iets hebben geleerd van het verleden, dan is het wel dat zelfs de meest ondenkbare dingen kunnen gebeuren. Misschien komt het doordat ik Duitser ben dat de gebeurtenissen mij meer angst inboezemen dan Amerikanen. Die geloven dat hun systeem volkomen veilig is en niet omver geworpen kan worden door een abnormale gebeurtenis als een maniak die tot president wordt verkozen.'

Serieus: 'De waarheid is dat ik nog nooit in mijn leven zo bezorgd ben geweest over politieke gebeurtenissen.'

En dat terwijl Kehlmann - opgegroeid in Wenen als zoon van een Duitse actrice en Oostenrijkse theaterregisseur - het rechts-populisme zo'n beetje onder zijn ogen zag ontstaan. 'De Oostenrijkers waren er vroeg bij, met Kurt Waldheim en Jörg Haider. Ik ken het fenomeen wat langer dan de meeste Europeanen. Heb gezien hoe kwetsbaar het politiek systeem is voor xenofobisch, racistisch rechts-populisme en voor de geraffineerde, chique variant daarvan, zoals Haider dat heeft uitgevonden. Geen ouwe kerels die schreeuwen, maar jonge mooie mensen die glimlachen.'

Sindsdien woekerde het rechts-populisme voort over de rest van Europa en Amerika en is het aanzienlijk van gezicht veranderd, constateert Kehlmann. Politici hoeven hun xenofobische ideeën niet langer schuil te laten gaan achter geraffineerd woordgebruik of slinkse strategieën om aantrekkelijk te zijn voor het electoraat. Nu geldt: 'Just being racist is enough.'

Trump is er het schoolvoorbeeld van, met zijn tirades over immigranten, zijn belofte een muur te bouwen aan de grens met Mexico, het citeren van Mussolini. Trump is ook een schoolvoorbeeld van een liegende, misleidende populist, met kiezers die bedrogen willen worden - wat dat betreft niets nieuws onder de zon. 'Maar wat zo frappant is aan Trump', zegt Kehlmann, 'is dat het bedrog direct aan de oppervlakte ligt, er wordt niets verborgen.' Het in twijfel trekken van Obama's geboortebewijs, het benadrukken dat Trump zelf als eenvoudig man begonnen is, de stelling dat Obama de Islamitische Staat heeft gesticht - 'allemaal overduidelijke leugens. Dat is wel echt iets nieuws: Trump is een heel eerlijke leugenaar.'

De Oostenrijkste Jörg Haider was een van de eerste Europese rechts-populisten. Beeld anp
De Oostenrijkste Jörg Haider was een van de eerste Europese rechts-populisten.Beeld anp

Een geweldig moment

Maakt dat Trump geschikt als romanfiguur? Veel boeken van Kehlmann worden immers bevolkt door bedriegers, oplichters van allerlei soort. Trumpiaanse types, zoals de illusionist die in zijn eigen trucs begint geloven, uit zijn debuut Beerholms Vorstellung (1997). Of de hypnotiseur in Kehlmanns laatste roman, F (2014), die zijn publiek met opzichtige psychologische spelletjes in zijn macht krijgt.

Kehlmann: 'Een politicus als Trump had daar wellicht prima tussen gepast. Maar Trump is een beroerd geval voor een schrijver. Vanuit literair perspectief ben je altijd op zoek naar de dubbelzinnigheid en complexiteit in mensen, en daar ontbreekt het Trump aan. Sommige populisten lijken tenminste nog sympathiek - daar kun je als schrijver iets mee. Of neem die walgelijke Ted Cruz: op de conventie weigerde hij, anders dan andere Republikeinse kopstukken, zijn steun aan Trump uit te spreken, met scheldpartijen en bedreigingen uit het publiek tot gevolg. Voor een schrijver is dat een geweldig moment: als degene die je als meest weerzinwekkende individu beschouwde, opeens moedig en fatsoenlijk blijkt te zijn. Als iemand je verrast.' (Paar dagen na dit gesprek verraste Cruz andermaal: door zich alsnog officieel achter Trump te scharen, red.).

'Trump daarentegen lijkt een lege huls, zonder kern. Een man zonder persoonlijkheid - zelfs zijn familie kon op de Republikeinse conventie nauwelijks een aardige anekdote over hem verzinnen. Ik denk dat het bestaat: personen niet volledig voltooid zijn als mens. Ik wil de gelijkenis niet uitvergroten, maar Hitler was ook zo'n geval. Dat maakt het lezen van Hitler-biografieën tot zo'n frustrerende bezigheid: je wilt doordringen tot de kern van de persoon die al die verschrikkingen op zijn geweten heeft, maar je kunt alleen maar tot de ontdekking komen dat er geen kern is, geen persoonlijkheid. Terwijl Stalin-biografieën juist interessant zijn vanwege de enorme complexiteit van de man, zijn intelligentie, zijn gevoeligheid, zijn intense slechtheid.

'Trump is eerder de slechterik in een oppervlakkige Disney-tekenfilm. In die zin lijkt het dan weer helemaal niet op The Wizard of Oz. Dat is een ingewikkeld figuur. Hij liegt en bedriegt, maar wil in feite een goede tovenaar zijn. Dat is zo verontrustend aan deze film: het goede probeert werkelijk goed te zijn, maar slaagt daar niet in. Het gezag blijkt onbetrouwbaar en niet solide.'

Een dergelijk wereldbeeld rijst ook op uit Kehlmanns roman F, waarin drie broers hun leven stutten met leugens: een priester die niet in God gelooft, een bankier die in malafide leningen grossiert, een kunstenaar die andermans kunst vervalst. Sinds zijn publiekssucces Die Vermessung der Welt is zijn oeuvre donkerder geworden, erkent Kehlmann. 'Die Vermessung is een veel optimistischer boek, omdat het gaat over twee 19de-eeuwse wetenschappers, de wiskundige Gauss en de geograaf Von Humboldt, die werkelijk ergens in geloven, hun leven wijden aan de rede en aan wetenschap. Zij zijn de keerzijde van de oplichters.'

Wetenschap, zegt Kehlmann, vervult hem nog altijd met optimisme. 'Afgelopen jaar ging ik voor een reportage naar het Instituut voor Kwantumfysica in Heidelberg. Toen ik de intelligentie van de mensen daar zag, de toewijding, de briljantie. En de dingen die tegenwoordig mogelijk zijn, de mate van kennis die we hebben bereikt, de complexiteit van de experimenten die we kunnen uitvoeren. Dat is ongelooflijk! En tegelijkertijd bestaat er ook al die irrationaliteit, al dat religieus fanatisme. Hoe is het mogelijk dat die twee in hetzelfde universum kunnen bestaan?

'De heks is dood'

Daniel Kehlmann (foto links) houdt vrijdag 4 november om 16.30 uur in de Martinikerk van Groningen de 34ste Van der Leeuwlezing. Thema van de lezing is: 'De heks is dood. Over populaire filmklassiekers en verontrustende onderstromen'. Coreferent is actrice en schrijfster Sunny Bergman. De lezing is een initiatief van de stad, provincie, Rijksuniversiteit, Hanzehogeschool en UMC Groningen, de Martinikerk en de Volkskrant. Gratis kaarten zijn te bestellen op vanderleeuwlezing.nl.

Optimistisch gestemd

'Ik vroeg het aan een van de hoogste natuurkundigen aldaar. Ik zei, ik kan niet geloven dat u al deze hoogstaande dingen doet en er ondertussen mensen zijn die om religieuze redenen zoiets primitiefs doen als elkaars keel doorsnijden.' Hij keek me aan, antwoordde droog: 'Het is niet verrassend dat mensen elkaars keel doorsnijden. Het is slechts verrassend wat ik doe.'

Waar laat dat Daniel Kehlmann? Is hij, ondanks dat hij een eventuele catastrofe ziet aankomen, toch optimistisch gestemd, doordat hij ziet waar de mens verder toe in staat is?

'Er zal altijd vooruitgang zijn. De mensheid zal altijd voortbewegen. Maar ondertussen kunnen vreselijke rampen plaatsvinden, kunnen we verschrikkelijke omwegen maken, of momenten van terugval kennen. Voor de vooruitgang zelf maakt dat op den duur niets uit - de verschrikkingen in Noord-Korea zullen de ontwikkeling van kunst of wetenschap heus niet belemmeren, Shakespeare of Bach zullen echt niet van de aardbodem verdwijnen. Maar het maakt wel degelijk uit voor de mensen die de verschrikkingen moeten meemaken. En er kunnen meerdere Noord-Korea's zijn, er kan zelfs een Noord-Korea-tijdperk aanbreken.

'En toch! Om niet helemaal in mineur te eindigen: zo rampzalig is het leven nog niet. In Wenen staat een deeltjesversneller, dat ding is zo verschrikkelijk duur! In Amerika wilden ze die niet bouwen omdat de Republikeinen ertegen waren. Het feit dat er een onbevattelijke hoeveelheid geld, menselijke kennis en vindingrijkheid samen kunnen komen om een van de grootste gebouwen op aarde te doen verrijzen, louter om de wereld beter te begrijpen, zonder welke praktische toepassing dan ook - dat is iets wonderbaarlijks.

'Zolang we projecten als de deeltjesversneller hebben, is er geen reden volledig pessimistisch over de mensheid te zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden