interview Kaya Bouma en Rik Kuiper

‘We spraken met docenten af in een andere stad, omdat ze anders te bang waren om te praten’

‘Collega’s vroegen wel: zijn jullie daar nou nog steeds mee bezig?’ Maanden werkten onderwijsverslaggevers Kaya Bouma en Rik Kuiper aan een reconstructie van het eindexamendebacle op het VMBO Maastricht vorig jaar. Hoe kijken ze terug op de reeks verhalen, die hun een Tegelnominatie opleverde?

Onderwijsverslaggevers Rik Kuiper en Kaya Bouma op de redactie van de Volkskrant. Dinsdag 23 april vindt de uitreiking van De Tegel plaats, de journalistieke prijs waarvoor de verslaggevers genomineerd zijn. Beeld Rebecca Fertinel

Ze dachten eigenlijk dat ze een Tegelnominatie voor verslaggeving wel konden vergeten. ‘Meestal gaat die naar verhalen over leven en dood, heel spannende onthullingen’, zegt verslaggever Kaya Bouma. ‘Of oorlogsverslaggeving’, zegt collega Rik Kuiper. Toen de mensen van de Tegel belden op een vrijdagavond om 21.00 uur, dacht Bouma dat het de sushibezorger was. ‘Onze deurbel doet het niet, dus dan zet ik altijd bij de bestelling: dit is mijn nummer, bel me.’ Ze lacht. ‘Het duurde heel lang voordat het kwartje viel dat wij genomineerd waren.’

De reeks verhalen van de twee onderwijsverslaggevers, genomineerd voor de belangrijkste journalistieke prijs van Nederland, ging over het eindexamendebacle op het VMBO Maastricht. Het is misschien geen kwestie van leven en dood, maar spannend is het wel. Op 22 juni hoorden 354 Limburgse scholieren dat hun eindexamens ongeldig verklaard zouden worden, omdat hun schoolexamens niet waren afgerond. Het was het zwaarste besluit dat de onderwijsinspectie ooit nam. 

Een week later bleek het deels vals alarm, toen minister Arie Slob liet weten dat het cijfer van het centrale examen mocht blijven staan. De leerlingen moesten alleen de schoolexamens opnieuw doen. In de tussentijd was de verontwaardiging tot een hoogtepunt gestegen. Hoe kon dit zo faliekant zijn misgegaan?

Schoolvoorbeeld

‘Het was duidelijk het grootste diplomadebacle in de Nederlandse geschiedenis’, zegt Bouma. ‘Maar ik had ook meteen het gevoel dat het stond voor veel meer problemen in het onderwijs.’

Door de crisis van het VMBO Maastricht uit te diepen, kregen de verslaggevers ook meer inzicht in die bredere problematiek. Die was al langer bekend, ze schreven er ook al vaker over. Maar bij zo’n dramatische gebeurtenis komt het pas echt binnen, zegt Kuiper. Bouma: ‘Je laat zien wat er mis kan gaan als al die problemen die in het onderwijs spelen samenkomen.’

Alles wees erop dat het VMBO Maastricht al langer geplaagd werd door problemen waar veel meer scholen mee kampen. Bouma: ‘Vechten tegen krimp, een te grote organisatie, de instroom van te veel leerlingen met een rugzakje...’ Kuiper: ‘Een afstand tussen het bestuur van de scholen en de werkvloer. En het vmbo is sowieso een achtergesteld kindje.’

Bouma: ‘We wilden in elk geval een heel goede reconstructie maken van wat er gebeurd is, want dat was nog steeds niet duidelijk.’

Kuiper: ‘Wij dachten: wij moeten die docenten spreken, daar zit het echte verhaal.’

Direct na de ongeldigverklaring, en daarna het herstel van Slob, waren boze ouders aan het woord geweest. En opstandige leerlingen. Ook de topman, André Postema, liet van zich horen. Hij wees naar de docenten, die een te gedetailleerd PTA (het programma van toetsing en afsluiting, de officiële term voor het schoolexamen) zouden hebben gemaakt. Maar van de docenten zelf kwam geen piep.

Bijna alle docenten die uiteindelijk hun verhaal aan jullie vertelden, deden dat anoniem. Waarom waren die docenten bang om te praten?

Bouma: ‘Als je in die regio woont als docent is LVO gewoon dé werkgever. Alle middelbare scholen in Maastricht zijn van hen.’

Kuiper: ‘Als je ruzie met je werkgever krijgt, kan je in je eigen regio eigenlijk nauwelijks meer aan het werk. Voor veel docenten was dat echt wel een punt waardoor ze niet wilden praten. Dat laat wel zien hoe ver het daar is doorgeschoten met die fusies.’

Bouma: ‘Sommige docenten wilden zelfs niet in de omgeving van de school afspreken, omdat ze bang waren herkend te worden. Dus zaten we bij een Van der Valk in een heel andere stad.’

Uitvinden hoe het systeem (niet) werkt

Maanden deden de verslaggevers erover om docenten te bereiken en daarna nog het vertrouwen op te bouwen dat hun verhalen in goede handen waren. Eind september hadden ze dertien docenten en andere sleutelfiguren gesproken – genoeg om een goed beeld te schetsen van hoe het zo fout had kunnen gaan. Kuiper hield een Excelsheet bij met welke problemen de medewerkers benoemden.

Kuiper: ‘Ik herinner me het thema angstcultuur, het thema PTA, het thema bezuinigingen... Ik denk wel vijftig verschillende dingen.’

Bouma: ‘We wisten voor die gesprekken al veel, maar we waren toch weer verbijsterd.’

Ze ontdekten onder andere dat een cruciale vergadering, waarbij docenten bepalen welke leerlingen het eindexamen mogen doen, überhaupt niet had plaatsgevonden.

Bouma: ‘Er zijn ook wel problemen die ze noemden die we weg hebben gelaten. Er spelen natuurlijk allerlei persoonlijke conflicten op zo’n school, waarbij bepaalde namen vaker genoemd werden. Dan dachten wij: doet het ertoe voor dit verhaal? Eigenlijk niet.’

Kuiper: ‘Het ging ons er niet om iemand zwart te maken. Wel om hoe dat hele systeem werkt, hoe die radertjes daar draaiden. Het leidt ook af, denk ik, als je er een iemand uitpikt. Het is nooit één persoon die het heeft veroorzaakt.’

Bouma: ‘Het was een opeenstapeling van problemen die leidden tot die puinhoop. Ook door dingen waar zo’n school niets aan kan doen.’

Het enige waar ze achteraf nog steeds van balen, is dat ze topman André Postema nooit hebben kunnen overhalen om zijn kant van het verhaal te vertellen. Kuiper: ‘Dat was eigenlijk onze grootste frustratie: dat we dat verhaal van alle kanten probeerden te belichten – vanuit de leerlingen, docenten, inspectie, het ministerie – maar dat we de top van de LVO niet te spreken kregen.’

Bouma: ‘Postema stuurt sinds hij is afgetreden in november wel mails met commentaar op de verhalen.’

Kuiper: ‘Hij vindt dat er te weinig aandacht in de media geweest is voor de kritiekpunten die hij had op het ministerie en de inspectie. Daar zou ik het best met hem over willen hebben, maar dan moet hij dat nog een keer toelichten.’

Het afgelopen jaar stond het onderwijs ook in het teken van een groot aantal stakingen. Is er een verband tussen de problemen op het VMBO Maastricht en die onvrede?

Kuiper: ‘Die stakingen gaan vooral over een te hoge werkdruk. Dat speelde bij het VMBO Maastricht ook erg. Mensen in het onderwijs hebben het idee dat ze niet aan al hun werk toekomen en niet genoeg aandacht kunnen besteden aan al hun leerlingen.’

Het schort docenten ook vaak aan autonomie, denkt Bouma. Dat zag ze ook op het VMBO Maastricht: alle sturing kwam van bovenaf, met drie lagen hiërarchie ertussen. ‘Ik heb begrepen dat je meer kans loopt op een burn-out als je weinig vrijheid ervaart om zelf te bepalen wat je doet. Dus als je als docent het gevoel hebt dat je er alleen maar staat om zoveel mogelijk toetsen af te nemen bij leerlingen en rapporten in te vullen...’

Kuiper: ‘Er is wel een stroming van leerkrachten die meer hun bek opentrekken en inspraak willen. Dat is wel een van de interessantste vragen nu in het onderwijs. Krijgen die leerkrachten genoeg massa om echt meer inspraak te krijgen in hoe het onderwijs georganiseerd is en wat er wel en niet moet worden onderwezen?’

Onderwijsverslaggeving

Maanden werk steken in een onderwerp is niet vanzelfsprekend. Vaak moeten daar speciale beurzen voor worden aangevraagd. Bouma: ‘Wij hebben bewust gekozen: wij vinden dit een heel belangrijk onderwerp, dus we gaan hier veel tijd in steken. Daar hebben we ook wel een beetje voor moeten vechten op de redactie. We moesten het toch steeds weer uitleggen: zijn jullie daar nou nog steeds mee bezig?’

Kuiper: ‘Ja, heb jij dat zo ervaren? Ik heb zelf niet de druk gevoeld van: nu moet er iets komen.’

Bouma: ‘Nou, er werd wel een paar keer gevraagd waarom het zo lang duurde. Wij moesten ons wel hard maken voor dit verhaal.’

R: ‘Ja, dat klopt. Dat moet vaak als je onderzoeksjournalistiek doet.’

K: ‘Het is niet alsof je chef dan tegen je zegt: trek hier maar even drie maanden voor uit.’

Inmiddels zijn de twee wel alweer een tijd met een groter verhaal bezig over financiën in het onderwijs. Bouma: ‘Dat willen we de komende tijd afronden.’

Wat voor verhalen zouden jullie nog meer willen maken op onderwijsgebied?

Bouma: ‘Ik zou wel meer reportages willen maken waarvoor je wat langer op een school bent. Ik was twee jaar geleden met een school mee naar Auschwitz, daar heb ik een wat langere reportage over gemaakt. Het is natuurlijk lastig, want dat kost ook veel tijd, maar dat vind ik heel mooi om te doen.’

Wat hoop je daaruit te halen?

Bouma: ‘Dan kun je toch wat meer laten zien, misschien, wat alle kleine oorzaken zijn die ten grondslag liggen aan bijvoorbeeld die werkdruk.’

Kuiper: ‘Het risico van de onderwijsjournalistiek is dat je heel gauw uitzoomt en op beleidsniveau terechtkomt, en dan heb je een voorstander en een tegenstander. Maar eigenlijk wil je altijd ook gewoon leerlingen door het beeld zien rennen.’

Bouma: ‘Want het gaat over hen.’

Honderden Limburgse vmbo-leerlingen krijgen geen diploma door fouten van hun school

De eerste examenfeesten waren al gehouden en veel leerlingen van VMBO Maastricht verheugden zich al op de vakantie en een vervolgopleiding. Het bleek allemaal te vroeg gejuicht: hun school heeft zulke grote fouten gemaakt dat de Onderwijsinspectie de examens van alle 354 leerlingen ongeldig heeft verklaard. Nooit eerder nam de toezichthouder zo’n zwaar besluit.

Docenten over de chaos bij het VMBO Maastricht

354 eindexamenkandidaten van VMBO Maastricht kregen in juni te horen dat ze vanwege ‘grote onregelmatigheden’ geen diploma kregen. Dertien docenten schetsen, vrijwel allemaal anoniem, een ontluisterend beeld van hoe het zo ver heeft kunnen komen

Onderwijsinspectie en schoolleiding wisten van problemen met schoolexamens VMBO Maastricht

De ouders van zeker vijftien leerlingen hebben al in november 2016 meerdere klachten ingediend bij de school, waarin zij signaleerden dat scholieren achterliepen op het officiële programma van het schoolexamen. De klachten zijn ook bij de onderwijsinspectie beland.

Reconstructie eindexamendebacle

De laatste dertig van de 354 eindexamenleerlingen van het VMBO Maastricht hoorden vandaag – op één na – dat ze alsnog geslaagd zijn. Binnen een week werden al hun eindexamens ongeldig verklaard door de Onderwijsinspectie en toch wel geldig door minister Slob. Paniekvoetbal, of kon het niet anders? Een reconstructie van het grootste eindexamendebacle tot nog toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden